Идел буе Болгар дђњлђтенећ књзгђ књренеп торган мђџђбђтлелеге сњнњ 1236 елда, аныћ бљек сђњдђ шђџђрлђрен Чыћгызхан оныгы Батухан яулары ќимергђч башлана џђм ул Алтын Урда составына керђ. 1223 елда Чыћгызхан гаскђрлђренећ беренче џеќњмен кире кайтаргач, башка бик књп дђњлђтлђр кебек, Идел буе кљмеш болгар дђњлђте, чит басып алучыларга каршы, рус елъязмаларында џђм Кљнбатыш Европа хроникаларында књрсђткђнчђ, шул яманатлы "татар"га каршы кљрђштђ ќимерелђ. Идел буе Болгар иленећ џљќњмнђр, чума, корылык белђн ќђфаланган, хђерчелеккђ тљшкђн халкы XIII йљзнећ икенче яртысында њз иленећ тљньягына, шулай ук књптђн яшђрлек хђлгђ китерелгђн, Казансу елгасы буена, чик буена урнашкан зур булмаган Болгар-ђл-Ќђдид, ягъни Яћа Болгар Казан шђџђренђ књченђ башлый. Сљйлилђр ки, имеш, ханнарныћ берсе Казансу елгасына, њзенећ казанын тљшереп ќибђргђн. Шућа књрђ, бу урын "казан тљшергђн урын", "казан урыны" дип йљртелгђн, имеш. Татар тарихчысы Ш. Мђрќђни, бу шђџђрнећ исеме Казансу елгасыныћ исеменнђн алынган булуы да мљмкин яки Казан Кремле урнашкан калкулыкны, каплап куйган казанга охшатып атаганнар, ди. Ничек булса да, бу исем ярсулы џђм дулкыннарга бай Казан тарихына бик туры килђ.

Болгар дђњлђте 1415 елда кенђз Чуар Федор гаскђрлђре тарафыннан бљтенлђй ќимерелђ, џђм Казан 1436 елда Казан Ханлыгыныћ башкаласы була. Ул Идел буе Болгар дђњлђтенећ элекке чиклђрендђ урнашкан џэм аннан њзенђ игенчелекне, џљнђрчелекне, халыкчан џђм интеллектуаль мђдђниятне, фђн џђм ђдђбият, фђлсђфђ казанышларын мирас итеп алган кљчле дђњлђт була. Гаќђп ућайлы урында урнашкан булуы џђм Иделдђге бљтен халыкара сђњдђ эшен њзенећ учында тотуы белђн, Казан, бик тиз арада, Мђскђњнећ кљчле икътисади џђм сђяси кљндђше булып ђверелђ. Ярышучы дђњлђтлђр арасында џђрвакыттагы гадђт буенча, географик фактлар аркасындагы кљнчелектђн я сугыш кузгала, я озак игътибарсыз калдырып, књрмђмешкђ салынып торулар була, лђкин рус елъязмаларында џђм хроникаларныћ саран арифметикасыннан књренгђнчђ, кљнбатыш књршелђр рус кенђзлеклђре џђм Новгород, Идел буе Болгар иленђ џђм Казанга утыздан артык зур хђрби поход оештырганнар, ђ болгарлар џђм казанлылар аларга ќиде поход белђн генђ ќавап биргђннђр. Шућа књрђ дђ, Австрия илчесе С. Герберштейн 1526 елда Казан Ханлыгында алган тђэсирлђрен болай йомгаклый: "Бу татарлар башкалардан књпкђ культуралырак, чљнки алар басуларын эшкђртђлђр, љйлђрдђ яшилђр, џђртљрле сђњдђ белђн шљгыльлђнђлђр џђм сирђк сугышалар..." Кљчлђре џђм башкаларга йогынтылары ягыннан бертигез булган ике дђњлђтнећ, Мђскђњ џђм Казанныћ геополитик каршылыгы 1552 елга кадђр, Явыз Иван гаскђрлђренећ Бљек Мђскђњ Кенђзе Иван III белђн Казан арасында тљзелгђн "мђћгелек солых шартнамђсен" бозып, озак камалыштан соћ штурм белђн Казанны алуларына џђм аныћ дђњлђтчелеген бетергђнгђ кадђр дђвам итђ. Казанны басып алганнан соћ исђн калган халык шђџђрдђн куыла, џђм шђџђр кешелђре авылларда яшђргђ мђќбњр булалар. Татар сђњдђгђрлђрен куганнан соћ Казан икътисади яктан бик начарлана, шул сђбђпле, яћа хакимият башлыклары сђњдђгђр татарларныћ беркадђресен шђџђр тирђсенђ, Иске Татар, аннан соћ Яћа Татар Бистђсенђ 17 урнаштырырга булалар, лђкин аларга шђџђр эчендђ яшђргђ џђм сђњдђ итђргђ катгый тыела. XVII йљзнећ утызынчы елларында, Казанны басып алганнан соћ бер гасырга якын њткђч, немец сђяхђтчесе Адам Олеарий: "Казан Кремле бары руслар белђн тулган, анда, њлем куркынычы астында, бер генђ татар да булырга тиеш тњгел", дип раслый. Казанда, могќиза белђн сакланып калган Кремльдђге Сљембикђ манарасыннан башка, татар таш архитектурасыннан бернђрсђ дђ калмаган.

Тарихныћ ђфсене Казанга тљште, аныћ йљзен њзгђртте, ђмма халыкныћ йљрђген џђм хђтерен њзгђртђ алмады. Без, Идел буйлап тњбђнгђ таба кечкенђ генђ сђяхђт ясасак, Бљек Болгар шђџђре торган тарихи ќирлђргђ барып чыгабыз, џђм анда сакланып калган болгар архитектурасыныћ изге хђрабђлђрен књреп кенђ дђ без Казан архитектура сђнгате турында фикер йљртђ алабыз. Урта гасырдагы Казанда, шулай ук кљнчыгыш колориты белђн аерылып торган, џђм башка зур болгар шђџђрлђрендђге кебек, "феодал аристократларныћ ике катлы йортлары, хан сарае, суд йорты, кђрван-сарай, аристократлар мунчасы, мавзолейлар џђм сылу манаралы мђчетлђр бар. Бу тљзелешлђр кирпеч яки таштан салынган гљмбђзле бик купшы бњлмђлђрдђн, књп колонналы, аркадалы заллардан тора. Алар књпертмђ бизђклђр, фреска, тљсле мозаика, майолика, ташка челтђр бизђклђр кисеп, џђм мђрмђр идђннђре инкрустациялђр белђн зиннђтлђндерелгђн. Шућа књрђ дђ болгар чорындагы Казанны књргђн кешелђрнећ аны "искитђрлек гњзђл шђџђр", "Кљнчыгышныћ башкаласы" дип атаулары очраклы тњгел" (С. Айдаров). Казанны басып алучыларныћ берсе кенђз А. Курбский, њзенећ Литва мемуарларында болай ди:"Тау башында кальга џђм патша сарае, џђм њлгђн патшалар књмелгђн биек таш мђчетлђр урнашкан. Хђтеремдђ, алар анда бишђу."

[Артка | Алга]