Татар филологиясе, тарихы џђм кљнчыгыш теллђр факультеты


Кабул итњ комиссиясе

ТАТАР ЂДЂБИЯТЫННАН КАБУЛ ИТЊ ИМТИХАННАРЫ ЉЧЕН КУЛЛАНМА
(мљгаммђ)

Татар филологиясе, тарихы џђм кљнчыгыш теллђр факультетына укырга керњчелђр љчен татар мђктђбен тђмамлаган яшьлђр љчен


КАЗАН - 1997

Программа 1996 нчы елныћ 16 декабрендђ татар филологиясе, тарихы џђм кљнчыгыш теллђре факультетыныћ Гыйльми Советында расланды.
Тљзњчелђрефил.фђн.канд. Гыйлђќев Т.Ш.
пед.фђн.канд. Закирќанов Ђ.М. (совет чоры)
Фђнни мљхђррирТатарстан Фђннђр Академиясенећ мљхбир ђгъзасы Ђхмђдуллин А.Г.

К Е Р Е Ш.

Бу программа татар мђктђплђрен, гимназия-лицейларын џђм колледжларныћ татар бњлеген бетергђн абитуриентлар љчен махсус тљзелде. Казан дђњлђт университетындагы татар филологиясе, тарихы џђм шђрык теллђре факультетына керњ сынауларыныћ берсе булган татар ђдђбиятыннан билетлар шушы программаныћ љчтђлеген чагылдыралар.
Программа, нигездђ, профессор А.Г. Ђхмђдуллинныћ "Урта мђктђпнећ V-XI сыйныфлары љчен татар ђдђбиятыннан программа" сына џђм аныћ ќитђкчелегендђ авторлар коллективы чыгарган дђреслеклђргђ таянып эшлђнде. Хђзерге вакытта Татарстан ќљмџњриятендђге аерым бер район мђктђплђрендэ татар ђдђбияты доцент А. Яхин тљзегђн программа џђм дђреслеклђр буенча да укытыла. Мондый мђктђплђрне тђмамлаган абитуриентларны кыен хђлгђ куймау максатыннан, билетларны тљзегђндђ, аларныћ да љчтђлеге исђпкђ алынды. Сынау вакытында мондый яшьлђргђ билетта књрсђтелгђн ђсђрлђрне џђм куелган сорауга ќавап бирњ, ђдђби ђсђргђ анализ бирњ тђртибен сайлау иреге бирелђ.
Программаныћ максаты булып абитуриентларныћ мђктђптђ татар ђдђбиятыннан алган белемнђрен системалаштыру, тулыландыру, ђдиплђр иќатын, теоретик материалны аћлы џђм тирђн њзлђштерњгђ юнђлеш бирњ, аларга керњ сынауларына мљстђкыйль-иќади ђзерлђнергђ булышу тора. Шућа књрђ программа кићђйтеп тљзелде. Анда сынау билетларындагы сораулар гына тњгел, ђ теге яки бу сорауга ќавап биру вакытында абитуриент ачыкларга тиешле тљп мђсьђлђлђр џђм њзенчђлеклђр дђ яктыртылды.
Тњбђн сыйныфлардан аермалы буларак, югары якта ђдђбият тарихи планда, бербљтен процесс рђвешендђ љйрђнелђ. Программа да ђдђби материалны шул тђртиптђ тђкъдим итђ. Абитуриенттан аерым бер чорга гомуми књзђтњ ясау, чор њзенчђлеге, мљџим мђсьђлђлђрне аерып чыгару белђн беррђттђн, чор ђдђби мохитенећ йезен билгелђгђн язучы, шагыйрьлђр иќаты турында сњз алып бару да, дђрес материалына бђйле рђвештђ џђм мљстђкыйль тљстђ урнаштырылган теоретик мђгълњматны белњ дђ сорала.
Сынауда ђдђби ђсђрнећ љчтђлеген сљйлђњ тњгел, ђ аћа иќади анализ бирњ бђялђнђ. Текстка таянып, теоретик тљшенчђлђрнећ мђгънђлђрен аћлап, аларны урынлы файдаланып, материалга њз карашыћны џђм фикерећне, мљнђсђбђтећне белдерњ кирђк. Программа, чор ђдђбияты, язучы иќаты џђм ђдђби ђсђр турында сњз алып барганда, аларныћ њзенчђлеклђре, яћалыгы џђм традициялђрнећ дђвамчанлыгы, "язучы стиле", "чор ђдђбияты стиле"нђ игътибарны арттырды. Кайбер сыйфатларны билгелђп, аерып та барды. Mонда да абитуриентка иќади џђм мљстђкыйль фикер йљртергђ урын калдырылды.
Программаныћ ахырында керњ сынауларына ђзерлђнгђндђ куллану љчен тђкъдим ителђ торган китаплар исемлеге бирелђ. Ђмма абитуриент, ић беренче нђњбђттђ, программада књрсђтелгђн авторларныћ ђдђби ђсђрлђрен укып чыгарга тиеш. Исемлектђ књрсђтелгђн дђреслеклђр, ярдђмлеклђр, фђнни хезмђтлђр, ђлеге материалга таянып, ђдђбиятныћ матурлыгын књрергђ, аћларга, караш џђм бђялђр тљрлелеген исђпкђ алып, њз мљнђсђбђтећне булдырырга, њз фикерећне исбатларга булышыр.

ЂДЂБИЯТ ТЕОРИЯСЕ.

Матур ђдђбият турында тљшенчђ. Сђнгатьнећ бер тљре буларак аныћ њзенчђлеклђре, башкалардан аермасы. Матур ђдђбиятныћ тормыш-чынбарлык белђн бђйлђнеше. Аныћ кеше тормышындагы роле, ќђмгыятьтђге урыны, максаты, бурычлары. Матур ђдђбиятныћ милли њзенчђлеге џђм халыкчанлыгы турында тљшенчђ.
Образ турында тљшенчђ. Образ, характер, персонаж, тип тљшенчђлђре, уртаклыгы џђм аерымлыклары. Эпик ђсђрдђ хикђялђњче образы, аныћ сурђтлђнгђн вакыйгаларга мљнђсђбђте. Лирик герой турында тљшенчђ. Лирик геройда гомумилђштерелгђн хис-кичерешлђрнећ гђњдђлђнеше. Ђдђби ђсђрдђ табигать џђм предмет образлары. Ђдђбиятта метафорик, символик, шартлы, мифологик образлар.
Ђдђби ђсђрдђ тема, проблема џђм идея. Сюжет џђм конфликт турында тљшенчђ. Иќтимагый конфликт џђм кешенећ рухи дљньясындагы эчке конфликт. Ђсђрнећ композициясе, портрет, пейзаж, характеристика.
Образлы сљйлђм, сњз. Сњзнећ тљп мђгънђсе, књчерелмђ мђгънђ, књпмђгънђлелек. Тел-сурђтлђњ чараларыннан чагыштыру, сынландыру, метафора, эпитет аллитерация, ассонанс, рђдиф, антитеза, риторик эндђш, кабатлау, ялгау h.6. Аларныћ ђдђби ђсђрдђге роле, вазифасы.
Матур ђдђбиятныћ тљрлђргђ џђм жанрларга бњленеше. Эпик тљргђ хас њзенчђлеклђр: тормыш књренешлђрен кићлектђ сурђтлђњ, вакыйгаларга нигезлђнње, ђсђрнећ хикђялђњгђ,тасвирлап бирњгђ корылуы. Кечкенђ књлђмле џђм зур књлђмле эпик жанрлар: мђсђл, мђзђк, хикђя, новелла џђм повесть, роман, эпопея. Аларга хас њзенчђлеклђр. Тарихи џђм автобиографик, биографик, психологик, публицистик, фантастик ђсђрлђр.
Лирик тљр, аныћ башка тљрлђрдђн аермасы. Лирик герой, лирик мин, хис-кичереш образы. Лирик ђсђрдђге хис-кичерешлђр џђм аларныћ сђбђбе. Лирик жанрлар. Татар шигыре тљзелеше: силлабик шигырь џђм гаруз. Шигъри сљйлђмне тудыручы чаралар: иќек, ритм, цезура, ритмик буын, рифма, строфа h.6.
Драма тљре, аныћ диалог формасында сђхнђ љчен язылуы. Драма, комедия, трагедия жанрлары. Драматургия ђсђрлђрендђ конфликт њзенчђлеге, тљп џђм ярдђмче конфликт, персонажлар сљйлђме ремарка h.6.
Лиро-эпик жанрлар, аларда лирик џђм эпик сыйфатларныћ бергђ яшђве. Поэма, баллада, дастан, кыйсса.
Юмор џђм сатира тљшенчђлђре, аларныћ уртак џђм аерымлыклы яклары. Сатирик џђм юмористик ђсђрлђр. Сатирик ђсђрлђрдђ эчтђлек џђм форма каршылыгы. Сатираны њткенђйтњче алымнар: сарказм, гипербола, ирония, гротеск, аллегория, пародия. Юмор џђм сатираныћ ђдђби тљрлђргђ, жанрларга џђм сђнгатьнећ башка тљрлђренђ њтеп керње.
Иќат тљшенчђсе. Язучы шђхесе, дљньяга карашы, иќатта объективлык џђм субъективлык, тормыш џђм хыял мљнђсђбђтлђре. Ђдђби ђсђрдђ эчтђлек џђм форма берлеге. Язучы стиле. Художестволы иќатта књчемлелек, традициялђр џђм новаторлык. Тарихи-ђдђби процесста ђдђби бђйлђнешлђрнећ роле. Ђдђбиятта кешене, аныћ яшђњ рђвешен, тормыш књренешлђрен тасвирлауныћ реалистик џђм романтик юнђлешлђре. Реалистик типныћ њсеш-њзгђреш баскычларыннан мђгърифђтчелек реализмы, тђнкыйди реализм џђм социалистик реализм.
Дидактик ђдђбият турында тљшенчђ. Поэтик тђрќемђ, аныћ татар ђдђбиятын њстерњдђге роле. Ђдђби багланышлар.

ХАЛЫК АВЫЗ ИЌАТЫ.

Халык авыз иќаты турында тљшенчђ. Фольклорда халыкныћ уй-хыяллары, гаделлек љчен кљрђше, матур џђм якты килђчђккђ омтылышы, фикер тирђнлеге, гасырлар буе туплаган акыл-тђќрибђсе чагылу.
Халык авыз иќаты жанрлары. Ђкиятлђр. Аныћ тљрлђре: фантастик яки тылсымлы ђкиятлђр, хайваннар турындагы ђкиятлђр, тормыш-кљнкњреш ђкиятлђре. Тылсымлы ђкиятлђрдђ тасвирланган вакыйгаларныћ њзенчђлеге, хыял џђм могќиза, тылсым кљченђ ия булган предметлар, детальлђр. Ђкиятнећ тљп герое - батыр егеткђ хас булган кыюлык, ќорлык, тапкырлык, зирђклек; њзенчђлекле башлам џђм йомгак, гипербола џђм литота. Ић борынгы тљр буларак хайваннар турындагы ђкиятлђр. Аларда хайваннар арасындагы каршылыклар aшa кешелђр характерындагы сыйфатларны тасвирлау. Хайваннар турындагы ђкиятлђрдђ кешелђштерњ, сынландыру алымнары. Tормыш-кљнкњреш ђкиятлђрендђ чынбарлык вакыйгаларын чагылдыру. Аларда тормыштан алынган геройлар: кљтњче егет, таз, акыллы килен, солдат, зирђк карт h.б. Тормыш-кљнкњреш ђкиятлђрендђ саранлык, ялагайлык, ялкаулык кебек тискђре сыйфатлар тђнкыйтьлђнеп, юмартлык, турысњзлелек, намуслылык, гаделлек, ућганлык, тырышлык кебек матур ућай сыйфатларныћ данлануы. Ђкиятлђр турында "Таћбатыр", "Њги кыз", "Турай батыр" h.6. мисалында сљйлђргђ.
Тормышныћ хикмђтле якларын аћлатып бирњче, яшђеш серлђрен тирђнтенрђк аћларга булышучы мђкаль џђм ђйтемнђр жанры. Аларда тирђн, њткен фикер, зирђк акыл, ђхлак кагыйдђлђре, тђќрибђ, гомумилђштерњ, нђтиќђ. Аларны тематик яктан тљркемлђњ; мђкальлђрдђге фикри тыгызлык, туры џђм књчерелмђ мђгънђлелек, ќанлылык џђм образлылык: мђкальлђрнећ тљзелеше, књренешлђрне янђшђ яисђ каршы кую аша чагыштыру.
Књчерелмђ мђгънђдђге сљйлђмнећ бер тљре буларак табышмаклар. Предмет яки књренешлђрне охшату, чагыштыру, арттырып ђйтњ юлы белђн ясалган табышмаклар, аларныћ тљзелеше. Логик образлы, ђкият-табышмаклар h.6.
Кешенећ ќанын, рухын, моћын хис-кичереш аша чагылдыручы ќыр жанры. Анда сњз џђм кљй берлеге. Ќырларны сњзлђрнећ эчтђлегенђ, кљенећ яћгырашына, халыкныћ тарихын, яшђњ рђвешен, шатлык-сљенечен, кайгы-хђсрђтен, љмет-ышанычын чагылдыруына, функциялђренђ, иќтимагый вазифаларына карап тљркемлђњ йола ќырлары, тарихи ќырлар, лирик ќырлар, хезмђт ќырлары, уен-бию ќырлары. Ќырда башкаручыныћ хис-кичерешлђр байлыгы, тљрлелеге. "Гљлќамал", "Кљзге ачы ќиллђрдђ", "Туган ил", "...Ай былбылым" , "Сабан туе" h.6. Ќырларныћ кеше тормышындагы ђџђмияте.
Аерым бер халыкларда гына очрый торган халык авыз иќаты жанры - бђетлђр. Аныћ жанр њзенчђлеге буларак тормышчанлык џђм вакыйгалылык, ил тормышындагы, кешелђр язмышындагы фаќигале хђллђрне хикђялђве. Бђетлђрдђ татар халкыныћ, шђхеснећ кайгы-хђсрђтен, фаќигале язмышын бђет ђйтњченећ њз йљрђге аша њткђрњ, њз кайгысы итњ, сизгерлеге кебек милли сыйфатлар књрсђтелњ. "Сљембикђ бђете", ђсђрныћ тарихи вакыйгаларга нигезлђнње, тарихи шђхеслђр язмышы. Сљембикђ язмышында бљеклек, гњзђллек, легендарлык белђн фаќиганећ бергђ њрелње. Бђетнећ тљзелеше, тел-сурђтлђњ чаралары. "Сак-Сок" бђетенећ хыялый сюжеты, књренешлђрдђге уйдырма џђм чынбарлык. Андагы ата-ана белђн балалар мљнђсђбђте, ђсђрнећ ђхлакый тђрбияви ягы.
Халык авыз иќатыныћ лиро-эпик тљре буларак дастан ќанры. Дастанда хыялый џђм чынбарлык вакыйгалары џђм књренешлђре њрелеп бирелњ. Ќанрныћ њзенчђлеклђре. Ђсђрнећ тђэсир итњ кљчен, эмоциональлеген арттыру љчен кулланылган лирик чигенешлђр, фђлсђфи уйланулар, фантазиягђ бай књренешлђр. Дастаннарны тематик яктан тљркемлђњ. Тарихи дастаннар: кић колачлы вакыйгалар, олы шђхеслђр язмышы aшa бљтен бер халык, ил, дђњлђт тарихын књрсђтњ. Мђхђббђт дастаннары. Аларда маќаралы, фаќигале мђхђббђтне сурђтлђњ; аныћ бљеклегенђ, табигыйлегенђ дан ќырлау, саф књћелле, олы ќанлы геройлар тудырылу. Алыплар турында дастаннар. Аларда физик яктан кљчле, кыю, батыр кешелђр њзђккђ куелу. Кешелекле, рђхимле, гадел алыпларныћ ярдђмгђ мохтаќ кечсезлђрне яклап чыгуы џђм тигезсез кљрђштђ ќићње.
Халык авыз иќаты белђн язма ђдђбият арасында бђйлђнеш. Аерымлыклар, уртак сыйфатлар. Матур ђдђбиятныћ фольклордагы эстетик башлангычка, образлы фикерлђњгђ таянуы, иќади материал, сюжет-мотивлар, сђнгатьчђ фикерлђњ алымнары џђм чаралары белђн њзен баетуы. Њз чиратында матур ђдђбиятныћ фольклорга ућай йогынтысы, аны поэтик яктан камиллђштерње, баетуы.

ТАТАР ЂДЂБИЯТЫ ТАРИХЫ.

Татар ђдђбияты тарихы турында тљшенчђ. Mатyp ђдђбиятны хронологик тђртиптђ, эзлекле рђвештђ, тарихи npoцесс буларак љйрђнњ. Ђдђбият тарихын чорларга бњлњ мђсьђлђсе. Бу бњленештђ иќтимагый сђяси шартлар џђм ђдђбиятныћ билгеле бер баскычындагы њзенчђлеклђр, њз эчке закончалыклары, њсеш тенденциялђре.

ГОМУМИТЉРКИ ЂДЂБИЯТ.

Гомумтљрки ђдђбият - хђзерге књп кенђ тљрки халыкларныћ уртак ђдђби мирасы; татар ђдђбиятыныћ да нигезе џђм тљп чыганагы.
Борынгы тљркилђр џђм аларда язу. Рун язулы истђлеклђр. Урхун-Енисей язма истђлеклђрендђ борынгы тљркилђрнећ тормыш-кљнкњреш, башка халыклар белђн бђйлђнеше, рухи дљньялары, образлы фикерлђњлђренећ чагылышы.
Уйгур язулы истђлеклђр. Мђхмњд Кашгарыйныћ "Диване лљгатет-тљрк" китабы - тљркилђрнећ мифологиясен, халык авыз иќатын, язма ђдђбиятын, мђдђниятен љйрђнњдђ тљп чыганакларныћ берсе.
Йосыф Баласагунлыныћ "Котадгу белек" поэмасы. Аныћ тљрки дљньяда тоткан урыны. Ђсђрдђ табигать, яшђеш, идарђчелек мђсьђлђлђренећ куелышы. Авторныћ идеалы буларак укымышлы, белемле, кешелекле, тђрбияле, ђхлаклы кешенећ сурђтлђнеше. Кешегђ дан ќырлау.
Ђхмђд Ясђви ("Диване хикмђт") џђм Сљлђйман Бакырганый ("Бакырган") китапларында язма ђдђбиятка гарђп фарсы мђдђни йогынтысы, ислам дине тђэсире чагылу. Аларда ђхлакый кагыйдђлђрнећ гуманистик мђсьђлђлђрнећ динисуфичыл тљшенчђлђр белђн тыгыз бђйлђнештђ каралуы.
Коръђн - мљселманнарныћ изге китабы, гарђп ђдђбиятыныћ џђм фђлсђфђсенећ классик ядкђре. Коръђн китабыныћ язылу тарихы, тљзелеше џђм эчтђлеге, сђнгатьчђ эшлђнеше. Аныћ татар ђдђбияты њсешенђ йогынтысы.

БОЛГАР ЧОРЫ ЂДЂБИЯТЫ.

Болгар тарихына кыскача књзђтњ. "Бљек Болгар" дђњлђте. Хђзђр дђњлђте. Аларныћ турыдан-туры варисы буларак Идел буе Болгар дђњлђте тљзелњ. Аныћ икътисади, сђяси, мђдђни яктан њсеше.
Болгар-татар язма истђлеге буларак КОЛ ГАЛИнећ "Кыйссаи Йосыф" поэмасы. Авторныћ тђрќемђи хђле, кыйссаныћ язылу вакыты, урыны, љйрђнелњ тарихы турында мђгълњмат. Поэманыћ тљзелеше, сюжет чыганаклары, тљп геройлары: Йосыф-Ягъкуб, Йосыф-Зљлђйха сюжет сызыклары. Поэмада автор ђйтергђ телђгђн тљп фикерлђр. Гаделлек, тугрылык, сабырлык, эчке џђм тышкы матурлык кебек гомумкешелек идеалларыныћ ђсђрдђ чагылышы; хыянђт, хљсетлек, тотнаксызлык, саранлык кебек сыйфатларныћ кире кагылуы. Ђхлакый џђм гуманистик мђсьђлђлђрнећ фантастик џђм шартлы алымнар ярдђмендђ хђл ителеше. Кыйссада поэтик образлар, детальлђр, сђнгатьчђ алымнар, шигъри чаралар џђм поэтик фигуралар. "Кыйссаи Йосыф"ныћ њзеннђн соћгы ђдђбиятка, мђдђнияткђ тђэсире, халкыбызныћ рухи дљньясында тоткан урыны.

АЛТЫН УРДА ЧОРЫ ЂДЂБИЯТЫ.

Алтын Урда дђњлђте оешу турында белешмђ: халкы, икътисади џђм сђяси багланышлар, фђн, мђгариф, мђдђният. Язма истђлеклђрдђн ярлыклар, каберташ язмалары, сњзлеклђр, сђхђтнамђлђр. Бу чор ђдиплђреннђн Рабгузый, Харђзми, Котб, Хисам h.б. Ђсђрлђрнећ идея-эчтђлеге, гомумкешелек мђсьђлђлђренећ суфичылык идеялђре белђн њрелеп бирелње, сђнгати њзенчђлеклђре. Ђдђбиятныћ жанр ягыннан тљрлелђнње, художествовалы алымнарда, тел-сурђтлђњ чараларында чагылган яћалыклар.
МЂХМУД БОЛГАРИ. Ђсђрнећ авторы хакында мђгълњмат, аныћ язылу вакыты џђм урыны. "Нђџќел фђрадис" ђсђренећ тљзелеше, сюжеты, сђнгатьчђ эшлђнеше. Авторныћ идеалы булган гомумкешелек кыйммђтлђренећ ђсђрдђ художестволы раслануы, ђдипнећ тљрле тљрдђге сюжетларны ућышлы файдалануы. Ислам диненећ џђм суфичылык карашларыныћ ђхлакый мђсьђлђлђрнећ хђл ителешенђ йогынтысы.
СЂЙФ САРАИ. Авторныћ тормыш юлына кагылышлы мђгълњмат. Ђдипнећ иќат мирасы. "Гљлстан бит-тљрки" ђсђренећ фарсы шагыйре Сђгъдинећ "Гљлстан"ына бђйле мљнђсђбђттђ тууы, нђзыйрђ алымы белђн иќат ителње. Ђсђрнећ традицион тљзелеше. Шагыйрьныћ югары ђхлак сыйфатлары џђм аларныћ кеше яшђешендђге роле турында уйланулары. Књтђрелгђн тљп мђсьђлђлђрнећ (тормышка мљнђсђбђт, яшђњнећ мђгънђсе, гадел хљкемдар, игелекле хезмђт џђм файдалылык) традицион џђм яћа алымнар ярдђмендђ хђл ителеше. "Сљџђйл вђ Гљлдерсен" дастаны. Аныћ идея-эстетик эчтђлеге. Сюќетныћ риваятьлђр, легендалар белђн бђйлђнеше. Дастанда саф мђхђббђт хислђренећ тормыш рђхимсезлеге, гаделсезлек белђн каршылыкка керње. Ђсђрдђге тљп геройларныћ эчке hђм тышкы матурлыкларын бер-берсенђ булган хис-тойгыларын, фаќигале књренеш, вакыйгаларны гђњдђлђндерњдђ авторныћ табигать, символик образларны, чагыштырулар, метафораларны иркен файдалануы. Ђсђрдђ дастан жанрына хас сыйфатлар.

ДАСТАННАР.

XV-XVI гасырларда дастан жанрыныћ активлашып китње, аныћ сђбђплђре, тарихи ќирлеклђре; "Хан кызы Алтынчђч ", " Кисекбаш ", "Идегђй " дастаны, аныћ гыйбрђтле язмышы. Дастанда тарихилык дђрђќђсе, аныћ реаль нигезе. Ђсђрдђ кић колачлы вакыйгалар, олы шђхеслђр язмышы аркылы бљтен бер халык кичергђн авыр, фаќигале юлны књрсђтњ. Дастанныћ тљп каџарманнары: Идегђй, Туктамыш хан, Аксак Тимер, Норадын, Йђникђ h.6., алар арасында конфликтлар. Ил бђйсезлеге љчен кљрђш. Кардђшлек, туганлык, тугрылык, ата-угыл, мђхђббђт h.6. мђсьђлђлђрнећ куелышы. Ызгыш-талаш, гауга, рђхимсез сугыш, икейљзлелек, явызлык, кљнчелек, њчлек кебек сыйфатларныћ Идел-йортныћ таркалу процессын тизлђтње. Дастанда шартлылык, ђкияти књренешлђр, шигъри нђфислек, тел-сурђтлђњ чараларына байлык.

КАЗАН ХАНЛЫГЫ ЧОРЫ ЂДЂБИЯТЫ.

Казан ханлыгы џђм башка татар мђмлђкђтлђре оешу, алар арасында мђдђни, икътисади, сђяси џђм рухи багланышлар. Казан ханлыгында фђн, мђктђп, аныћ халкы, икътисади хђле. XV-XVI йљзлђрдђ иќат иткђн шагыйрьлђрдђн Хђсђн Кайгы, Мљхђммђд Ђмин, Колшђриф, Љмми Камал h.6. Иќатлары турында кыскача мђгълњмат.
МЉХЂММЂДЬЯР. Мљхђммђдьярныћ тђрќемђи хђле џђм иќаты турында белешмђ. "Тљхфђи мђрдан", "Нуры содур" поэмалары, "Нђсыйхђт" шигыре. Поэмаларда композицион тљзелеш, књтђрелгђн мђсьђлђлђр џђм сђнгати њзенчђлеклђр уртаклыгы. Шагыйрьнећ дђњлђт иминлеге, бљтенлеге, гаделлек, рђхимлелек, юмартлык, тугрылык кебек књркђм сыйфатлар турында уй-фикерлђре. Kешене ярату џђм гаделлек идеясе "Тљхфђн мђрдан"дагы хикђятлђрне берлђштерњче њзђк.
Мљхђммђдьяр ђсђрлеренећ сђнгатьчђ эшлђнеше: образ-сурђтлђр яћалыгы, чагыштырулар, эндђш сњз, исемнђр символлаштыру; мђкальлђр, канатлы сњзлђр афористик фикерлђрнећ ућышлы кулланышы.

XVII ЙЉЗ ЂДЂБИЯТЫ.

Милли дђњлђтчелек бетерелеп, татар халкыныћ коллыкка тљшње. Мђдђният, фђн, мђгариф, ђдђбиятныћ зур югалтуларга дучар булуы, торгынлык чорына килеп керње. Бу чор ђдђбиятында милли-колониаль изњгђ протест ясау џђм халыкныћ рухи ихтыяќларына ќавап биру чарасы буларак суфыйчылык идеялђренећ кечђеп китње. "Ќђмигъ эттђварих", "Дђфтђре Чыћгызнамђ", "Тђварихе Болгария" ядкђрлђре, аларныћ авторлары турында кыскача мђгълњмат. Язма истђлеклђрдђ тарихи вакыйгаларны сурђтлђњгђ љстенлек бирелњ, идея-эчтђлеге.
МЂЊЛЂ КОЛЫЙныћ тормыш юлы џђм иќаты. Шагыйрьнећ хикмђтлђрендђ њзенчђлекле суфичылык, дљньяви мђсьђлђлђргђ зур урын бирелње. Авторныћ эстетик идеалы булган диндар, аллага чын књћелдђн бярелгђн затныћ рухи кичерешлђре, ђхлакый сыйфатлары. Хикмђтлђрдђ ата-ана џђм бала арасындагы мљнђсђбђт, гыйлемлелек, кардђшлек, гаилђ тормышы, балаларга тђрбия бирњ, игенче хезмђтен зурлау, кешелек яшђеше кебек мђсьђлђлђр турында уйланулар. Шигырьлђрдђге поэтик чараларныћ тљрлелеге џђм байлыгы.

XVIII ЙЉЗ ЂДЂБИЯТЫ.

XVIII гасырда иќтимагый, сђяси тормыш, хокуксызлыкка, милли џђм иќтимагый-сђяси изњгђ каршы књтђрелешлђр, аныћ ић књђтлесе - Пугачев хђрђкђте. Шул чор ђдђбиятында, фольклорда бу хђрђкђтнећ гђњдђлђнеше. Милли-колониаль изњнећ беркадђр йомшаруы. XVIII гасыр татар мђдђни џђм рухи тормышында ќанлану хђрђкђте. Ђдђбиятта чагылган яћа сыйфатлар. Сђяхђтнамђлђр, хатлар, хикђятлђр, мђдхия-мђрсия жанрлары џђм жанр формалары активлашу. Бу йљздђ иќат иткђн Габдессђлам, Габделмђннан Мљслим улы, Таќеддин Ялчыгол h.6. турында кыскача мђгьлњмат. Ђсђрлђрнећ идея-эчтђлеге, эстетик њзенчђлеклђре.
ГАБДЕРЂХИМ УТЫЗ ИМЂНИ. Аныћ тормыш юлы, гыйльми эшчђнлеге. Шагыйрьнећ ђдђби мирасы: "Гаварифеззаман" ("Замананыћ укымышлылары") h.6. поэмалары, хатыны Хђмидђгђ багышланган мђрсия, мђдхиялђр h.6. жанрдагы ђсђрлђре. Шагыйрь иќатында гыйлемле, мђгърифђтле, укымышлы кешелђргђ дан ќырлау, наданлыкныћ тђнкыйтьлђнње. Ђсђрдђ югары ђхлак сыйфатларыныћ макталуы, комсызлык, икейљзлелек, хђрам мал ќыю, саранлыкныћ хурлануы. Утыз Имђни - XVIII гасыр ђдђбиятыннан XIX гасыр яћа тaтap ђдђбиятына књпер салучы.

XIX ГАСЫР ТАТАР ЂДЂБИЯТЫ.

XIX гасыр ђдђбияты турында кыскача белешмђ. Татар халкы рухына, мђдђниятенђ, сњз сђнгатенђ ућай йогынты ясаган иќтимагый тарихи факторлар: 1812 елгы Ватан сугышы, 1825 елгы Декабристлар восстаниесе, гасыр башында ук татарча китаплар басыла башлау, 1804 елда Казан университеты ачылу.
Татарларда мђгърифђтчелек хђрђкђте формалашу џђм аныћ тарихи ќирлеге, формалашу сђбђплђре. Мђгърифђтчелекнећ ђдђбиятны њзенђ њтемле корал итње, шуныћ нђтиќђсе буларак татар ђдђбиятыныћ тормышка якынаюы, мђгърифђтчелек идеялђре гђњдђлђнгђн реалистик юнђлеше туу.
XIX гасырныћ 1-яртысы татар ђдђбиятыныћ урта гасырлар ђдђбияты белђн дђ, капиталистик њсеш, яћарыш белђн дђ бђйле булуы. Бу чор поэзиясендђ ике юнђлеш. Иќтимагый-сђяси, гадђт-ђхлак мђсьђлђлђрен суфичылык идеялђре ярдђмендђ хђл итђргђ омтылган Ђбелмђних Каргалый, Џибђтулла Салихов, Шђмседдин Зђки иќатлары. Алар иќатында жанрлар тљрлелеге: хикђятлђр, шигырьлђр, сђяхђтнамђлђр, лирик мљнђќђтлђр, мђдхия, назыйрђлђр h.6. Социаль яктан гадел ќђмгыять турында уйланулар, шућа бђйле классик суфичылык идеялђренећ яћаруы.
Ќђмгыятьтђге гаделсезлеклђр џђм кешелђрнећ бозык эш-гамђллђре нђтиќђсендђ туган ризасызлык џђм борчылу хислђре кичергђн, дини џђм дљньяви тойгылар конфликты гђњдђлђнгђн, шђхес буларак уянган лирик герой. Шагыйрьлђр тарафыннан ућышлы файдаланылган шигъри бизђклђр, синтаксик чаралар.
ГАБДЕЛЌЂББАР КАНДАЛЫЙ. Шагыйрьнећ тормыш юлы. Аныћ њзенчђлекле шђхси сыйфатлары, шуныћ нђтиќђсе буларак та џђм язмышка бђйле рђвештђ ул кичергђн авыр хђллђр, фаќигале вакыйгалар. Г. Кандалый иќaт эшчђнлегенећ башлангыч чоры. Дини-ђхлакый юнђлештђ њгет-нђсыйхђт бирњче "Рисалђи-л-иршад" ("Тугры юлга књндерњче китап") поэмасы. Ђсђрнећ тљзелеше. Бђхетка ирешу юлы буларак укымышлылык, гыйлeмлeлeк. Поэмада дини-суфичыл карашларныћ, дини дидактиканыћ дљньяви рух белђн сугарылып бирелње. "Мулла белђн абыстай" шигырендђ халык ќилкђсендђ яшђњче дин ђџеленећ сатирик образы.
Шагыйрь иќатында тљп тема буларак дљньяви мљхђббђтнећ сурђтлђнње. "Фђрхи", "Шђфгый", "Сахибќђмал" h.6. ђсђрлђре. Бу поэмаларында шагыйрьнећ мђхђббђт ќырчысы буларак танылуы. "Сахибќђмал" поэмасында гади авыл кызы образы џђм чын йљрђктђн, ихлас књћелдђн сљюче лирик герой, ягъни шагыйрь њзе ("мин"). Мђхђббђтне олы, изге хис џђм яшђњ мђгънђсе дђрђќђсенђ књтђрњ. Лирик геройныћ лђззђтле, шул ук вакытта газаплы, сагышлы тирђн кичерешлђренећ чагылышы. Хатын-кыз гњзђллегенђ мђдхия уку.
Г. Кандалыйныћ классик поэзиядђге традицион сурђтлђњ чараларыннан кић файдалануы: халык авыз инќатындагы образлы гыйбарђлђрне мул куллануы. Г. Кандалый инќатыныћ татар шигьриятенђ йогынтысы.

XIX ГАСЫРНЫЋ ИКЕНЧЕ ЯРТЫСЫНДА ЂДЂБИЯТ.
(яћа ђдђбиятка књчеш чоры)

Икътисади џђм иќтимагый-сђяси њсешне, ќитештерњ кљчлђренећ алга китешен тоткарлаган феодаль-крепостной тђртиплђрне бетерњгђ бђйле реформалар. Татарлар оешып яшђгђн тљбђклђрдђ капиталистик мљнђсђбђтлђр формалаша башлау. Иске тђртиплђрдђн ризасызлык, демократик уй-фикерлђр, аћ-белемгђ, џљнђр њзлђштерњгђ омтылыш кљчђюнећ иќтимагый хђрђкђтне активлаштыруы.
Татар халкыныћ миллђт буларак уянуы, яћару процессы белђн бђйле рђвештђ мђгърифђтчелек хђрђкђте ќђелњ. Мђгърифђтче ђдип, педагог, журналист џђм ќђмђгать эшлеклесе ИСМЂГЫЙЛЬ ГАСПРАЛЫныћ татарларда беренче буларак "Тђрќеман" гђзитен чыгаруга ирешње. Гђзитнећ тљрки-татар дљньясында тоткан урыны.
Мђгърифђтче галим, педагог, тарихчы, философ ШИЏАБЕТДИН МЂРЌАНИ. Аныћ тормыш юлы, фђлсђфи, гыйльми эшчђнлеге. Тарихка караган хезмђтлђрендђ татар халкыныћ килеп чыгышы, њткђн юлы, буын-нђселлђре, гореф-гадђтлђре, рухи тормышы, сђнгате, эстетик џђм фђлсђфи фикер њсеше кебек мђсьђлђлђрнећ чагылышы. Гыйлем-мђгариф, мђктђп мђдрђсђлђрне њзгђртеп кору идеясе. Ш. Мђрќанинећ татар ђдђбиятындђ тоткан урыны. Г. Чокрый, М. Акмулла, Г. Ибраџимов, Г.Тукай џ.б. ђдиплђрнећ aћа хљрмђте, мљнђсђбђте.
ХЉСЂЕН ФЂЕЗХАНОВныћ тормыш юлы; фђнни, гыйльми эшчђнлегенђ бђя, Казан университетыныћ књренекле педагогы, кић колачлы галим булуы. Х. Фђезхановныћ татар укыту системасына реформа ясавы.
Гасырныћ соћгы чирегендђ яћа типтагы мђдрђсђлђр ачылу: "Хљсђения", "Буби", "Мљхђммђдия", "Галия" h.6.
КАЮМ НАСЫЙРИныћ гомер юлы. Аныћ књп тармаклы эшчђнлеге: тел гыйлеме, география, анатомия, математика, медицина, юриспруденция h.6. фђннђр буенча китаплары. Татар журналистикасыныћ беренче тђќрибђсе сыйфатында татар календарьлары чыгаруы. Халык авыз иќатын ќыю, туплау џђм гыйльми нигездђ аћлату љлкђсендђге эшчђнлеге. Тарихчы буларак татар халкы џђм Казан тарихын, риваять-легендаларны, татар этнографиясен љйрђнње. "Кырык бакча", "Фђвакиџел-ќљлђса фил-ђдђбият" ("Ђдђбият турындагы мђќлеслђрнећ ќимешлђре") китапларына кыскача књзђтњ.
К. Насыйриныћ ђдђби эшчђнлеге: тђрќемђ ђсђрлђреннђн "Кырык вђзир кыйссасы"; "Ђбњгалисина кыйссасы"ныћ эчтђлеге, тљп каџарманнарыннан Ђбњгалисина џђм Ђбелхарис. Язучы њткђргђн тљп фикерлђр. Кыйссада урта гасыр Кљнчыгыш ђдђбиятыннан килђ торган џђм яћа татар ђдђбиятыныћ билгелђре, њзлеклђре њрелеп бирелњ.

РЕАЛИСТИК ПРОЗА ЊСЕШЕ.

Реализм нигезендђ татар прозасыныћ ќитлегње: мђгърифђтчелек идеялђре белђн сугарылып, татар тормышына заман куйган мђсьђлђлђргђ йљз белђн борылуы. Татар ђдђбиятында проза активлашу. Мђгърифђтче язучылар иќатында зур књлђмле жанрларга игътибар арту. Матур ђдђбиятныћ њзђгендђ ќир кешесе, миллђт язмышы тору, халыкны агарту, миллђтне мђгърифђтле, мђдђниятле итњ мђсьђлђсенећ ђдђби ђсђр њзђгенђ куелуы. Реализм принципларын њзлђштерђ барган ђдђбиятныћ яћа тасвирый алымнар, чараларга мљрђќђгать итње: ќанлы сљйлђм, тасвирлап язу, пейзаж књренешлђре, портрет, образ-књренеш, сатирик чаралардан ирония h.6.
МУСА АКЪЕГЕТ - реалистик прозага нигез салучыларныћ берсе. Белемле, књп теллђр белњче, дворян нђселеннђн чыккан ђдипнећ тормыш юлы џђм књпкырлы эшчђнлеге. Татар миллђтен мђгърифђтле итњ, алга ќибђрњ идеялђре белђн сугарылган "Хисаметдин менла" романы. Ђсђрнећ жанры, сюжеты, андагы вакыйгалар. Авторныћ идеалын чагылдырган геройлар. Гимназист Ђбњзђр Дђњлђтгилдиев, мастерской хуќасы Гайса Зурколаков, Мохтар образлары аша язучыныћ миллђтне алга илтњ юлларын гђњдђлђндерње; мђгърифђтчелек, капитал туплау; кљч, хезмђт куеп табылган байлыкны миллђт файдасына тоту идеясе... Хисаметдин менла белђн иске карашлы, надан Бикбулат арасындагы бђрелеш. Хисаметдин менла белђн Хђнифђ мљнђсђбђте. Авторныћ идеалы булган укымышлы, ирекле хатын-кыз образы. "Хисаметдин менла" романыныћ ђџђмияте.
РИЗА ФЂХРЕТДИНОВ мљгаллим, тирђн белемле галим, журналист, ђдип, дин ђџеле. Аныћ иќтимагый фђлсђфи фикер, ђдђбият, мђдђният, мђгарифне њстерњгђ керткђн љлеше. "Ђсма (яки гамђл вђ жђза)" романы турында мђгьлњмат. Ђсђрнећ композицион тљзелеше, сюжеты, геройлары. Њзђк героиня Ђсманыћ маќаралы язмышы ярдђмендђ яхшылык џђм явызлык, укымышлылык џђм наданлык, ђдђплелек џђм ђдђпсезлекнећ бђрелешен књрсђтњ. Романда гомумкешелек кыйммђтлђрен раслау.
Мђгърифђтчелек ђдђбиятын њстерњгђ зур љлеш керткђн Ф. КЂРИМИ. Аныћ журналистика, публицистика љлкђсендђге эшчђнлеге. Ф. Кђрими - књп санлы хикђялђр авторы "Ќиџангир мђхдњмнећ авыл мђктђбендђ укуы" хикђясендђ иске тип мђктђп-мђдрђсђлђр тђртибен, дљньяви ихтыяќларга ќавап бирмђгђн уку программаларын, укыту алымнарын кире кагу. "Салих бабайныћ љйлђнње", "Мирза кызы Фатыйма" хикђялђрендђ мђхђббђт џђм гаилђ мђсьђлђлђрен гуманлы ноктадан торып яклау. Геройларныћ њз бђхетлђре љчен кљрештђ ныклыгын хуплау. Хикђялђрнећ халыкчан теле џђм сурђтлђњ чаралары.
Ђдип џђм педагог ЗАКИР ЏАДИныћ тђрќемђи хђле. Аныћ ђдђби иќаты турында белешмђ. "Бђхетле кыз", "Бђхетсез кыз" повестьларында хатын кыз бђхете мђсьђлђсен гаилђви џђм тђрбияви тирђлек, мохиткђ бђйлђп xђл итњ. "Ќиџанша хђзрђт" повестеныћ жанр њзенчђлеклђре: вакыйгалар кићлеге, тормышчанлык, ђсђрдђ кешене, аныћ яшђњ рђвешен тђнкыйди планда тасвирлавы. Шђхес џђм тирђлек мђсьђлђсенећ тагын да кићрђк хђл ителеше. Ќиџанша хђзрђт образы аркылы халык ќилкђсендђ яшђњче сорыкорт ишаннарныћ ќитлегњ процессын књрсђтњ. Закир Џади иќатында сатирик башлангычныћ кљчђюе.
ЗАЏИР БИГИЕВ. Тирђн белемле, кић карашлы, шђрык теллђре белђн беррђттђн рус, француз теллђрен џђм ђдђбиятларын белгђн Заџир Бигиевныћ тормыш сукмаклары. Яшьли роман язып танылуы. Иќат биографиясе хакында белешмђ.
"Љлуф яки гњзђл кыз Хђдичђ". Ђсђрдђ детектив жанрга хас геройлар џђм детальлђр. Ђсђрнећ композицион тљзелеше, сюжет элементларыныћ њзенчђлекле урнаштырылуы. Романда маќараларныћ реаль вакыйгалар, хђллђр џђм детальлђр ярдђмендђ књрсђтелеше; образлар системасы, геройларныћ язмышы, авторныћ аларга мљнђсђбђте. Муса Салихов џђм Габденнасыйрны берлђштергђн сыйфатлар, алар арасындагы мораль џђм ђхлакый яссылыктагы аерма. Тугрылыклы, саф књћелле, керсез, беркатлы, чибђр, кыю кыз Зљлђйханыћ фаќигасе. Ђсђрдђ автор њткђргђн тљп фикерлђр џђм объектив равештђ кильп чыккан нђтиќђлђр.
"Гљнаџе кђбаир" романында гомумкешелек кыйммђтлђренђ каршы булган књренеш џђм бозыклыкларныћ кире кагылуы. Образларныћ реаль мљнђсђбђтлђрдђ, тормышчан књрсђтелњлђре. Геройларны сурђтлђгђндђ, авторныћ тљрле буяулардаы, алым-чаралардан, аларныћ эш-гамђллђренђ мљнђсђбђт белдергђндђ, публицистик чигенешлђрне оста файдалануы.

XIX ЙЉЗНЕЋ ИКЕНЧЕ ЯРТЫСЫНДА ПОЭЗИЯ.

Халык тормышындагы џђм њзаћындагы њзгђрешлђр: татар халкыныћ њткђнe, бњгенге хђле џђм килђчђге, аныћ башка халыклар арасында урыны турында уйланулар. Миллђт џђм шђхес, шђхесне тђрбиялђп, халыкны њстерњ, аныћ уй-кичерешлђре, иќтимагый багланышлары мђсьђлђренећ њзђккђ куелуы. Гаилђ, бала тђрбиялђњ, ата-ана џђм бала мљнђсђбђтлђрен яћача яктырту; социаль мотивлар, тормышка тђнкыйди караш, публицистик аџђћ кљчђю. Реаль тормыш, иќтимагый-сђяси мђсьђлђлђрне њзђккђ куйган шигъри ђсђрлар белђн беррђттђн, ђкияти, романтик рухлы жанрларныћ активлашуы.
Бу дђвер шигъриятенећ идея-тематик, жанр ќђџђтеннђн баюы, тљрлелђнње. Лирикада мљнђжђт, робагый, фђрд, хат, мђдхия, мђрсия формаларыныћ иркен кулланылуы. Тел-стиль, сурђтлелек, поэтик яктан Урта гасыр ђдђбиятына хас сыйфатларныћ чагылышы.
ГАЛИ ЧОКРЫЙ - њз чорыныћ, књренекле шагыйре, педагогы џђм рухание. Ђдип иќатында тематик џђм поэтик яктан традицион pyx hђм шул ук вакытта аныћ чынбарлык, татар иќтимагый тормышы, тарихы, заман белђн бђйлђнеше. Мђдхия џђм мђрсиялђре. Аларда авторныћ укымышлы, гыйлемле затларны мактавы, белемне, мђгърифђтне яклавы. Ислам њзђге буларак Казанга дан ќырлау: "Шђм нуры" ("Шђмгыз зыя"), "Казанны мактау"("Мђдхе Казан"). Фђн-техника казанышлары, кеше хезмђте, иминлек, туган ил газизлеге, якынлыгы, яшђеш турында уйланулар: "Хаќнамђ", "Елныћ дњрт фасылы" ("Фљсњле ђрбага").
Татар халкыныћ керђшен тљркеменнђн чыккан куренекле шагыйре - ЯКОВ ЕМЕЛЬЯНОВ. Аныћ биографиясе џђм иќаты турында белешмђ бирњ. Шигырьлђрендђ иќтимагый гаделсезлеккђ ризасызлык хислђре, ярлы халык тормышыныћ реалистик детальлђрдђ сурђтлђнеше ("Ярлы тормыш"). Шђфкатьлелек, ярдђмлелек, юмартлык, гаделлек, телђктђшлек, ата-ана, олыларга хљрмђт кебек матур ђхлакый сыйфатларны, књркђм эш-гамђллђрне мактау ("Улым","Балам"). Усаллык, оятсызлык, саранлык кебеклђрне тђнкыйтьлђњ рухы ("Саран"). Иќатыныћ татар чынбарлыгы, татар фольклоры џђм язма мђдђнияте белђн бђйлђнеше.
Татар, башкорт, казах халыкларыныћ уртак шагыйре МИФТАХЕТДИН АКМУЛЛА иќаты. Авыр, михнђтле тормыш юлы, язмышы. Мирасы џђм аны тематик тљркемлђњ:
укымышлы кешелђргђ мљнђсђбђтле џђм мђгърифђтчелекне яклап язган ђсђрлђре ("Дамелла Шиџабетдин хђзрђт..." h.6.)
тоткынлыкта иќат ителгђн џђм иќтимагый гаделсезлеккђ ризасызлык белдергђн ђсђрлђре;
фђлсђфи, ђхлакый, дини мђсьђлђлђр хакында уйлануларны љченђ алган парчалары.
Фикердђ, эш-гамђлдђ хљрлек, мљстђкыйльлек тарафдары, укымышлы олуг затларга дан ќырлау; матур ђхлакый сыйфатларны, кешелекле эш-гамђллђрне мактау, аларныћ капма-каршыларын кискен тђнкыйтьлђњ. Авторныћ кешене, халыкны ќђмгыятьне имин, бђхетле иту турында, шуныћ юллары хакында карашлары. Акмулла - чичђн шагыйрь; поэзиясендђ фикер тирђнлеге, кыскалык, тапкырлык, сурђтлелек, яћа бизђклђр. Образлы фикерлђњ тљрлелеге: сатирик башлангыч, романтик рух џђм реалистик стиль.

ТАТАР ДРАМАТУРГИЯСЕНЕЋ БЕРЕНЧЕ АДЫМНАРЫ.

XIX гасырныћ соћгы чирегендђ матур ђдђбиятныћ яћа тљре - драма формалаша башлау. Драма џђм комедия жанрларыныћ мђйданга чыгуы. Бу тљрнећ соћлап формалашу сђбђплђре: сђхнђ љчен язылу; диалогка корылу, геройларныћ автор сљйлђменнђн башка, њзлђренећ сљйлђме, хђрђкђтлђре белђн ачылу, ягъни иќат итњ љчен кыенрак тљр булуы; театрныћ тууы љчен зарур булган тарихи, иќтимагый мђдђни шартларныћ чагыштармача соћ љлгерње h.6.
Татар ђдђбиятыныћ бу чорында беренче драматурглар Г. Ильяcи, Ф. Халиди, Г. Камал, Г. Исхакый h.6. ђсђрлђре. Г. Ильяси - "Бичара кыз", Ф. Халиди - "Рђддђ бичара кыз" драмаларыныћ идея-эчтђлеге, геройлары, алар менђзенећ тљп сыйфатлары. Хатын-кыз азатлыгы, шђхес иреге, гаилђ, бала тђрбиялђњ кебек мђсьђлђлђрнећ мђгърифђтчелек ђдђбияты рухында хђл ителеше. Ђсђрлђрнећ сђнгатьчђлек ягыннан йомшак яклары.

XX ГАСЫР БАШЫ ТАТАР ЂДЂБИЯТЫ.

XX йљз башында илдђге иќтимагый-сђяси хђллђр, 1905-1907 еллар рус инкыйлабы, милли азатлык хђрђкете кљчђю. Аныћ нђтиќђсендђ татарларда вакытлы матбугат туу, ђдђби тђнкыйть формалашу, профессиональ театр барлыкка килњ. Матур ђдђбиятныћ тизлђтелгђн њсеш юлы њтње, яћа сђнгатьчђлек њрлђренђ књтђрелње. Урта гасыр ђдђбиятыннан килгђн традициялђргђ таянып, милли ќирлеген саклаган хђлдђ, гаребкђ йљз белђн борылуы.
Сњз сђнгатендђ жанр џђм стиль тљрлелеге. Реализм юнђлеше белђн янђшђ гареб тибындагы романтизм формалашу. Символизм, акмеизм, модернистик агымнардан импрессионизм, экспрессионизм љлкђсендђ тђќрибђлђр.
Идея-проблематика ягыннан баю. Миллђт язмышы темасыныћ ђйдђп баруы. XX йљз башы ђдђби хђрђкђтенећ йљзен билгелђњче язучылар, шагьгйрьлђр, драматурглар.
ГАЯЗ ИСХАКЫЙ. Ђдипнећ тормыш юлы џђм иќаты. Иќтимагый-сђяси эшчђнлегенећ башлангыч чорында патша хљкњмђтенђ каршы кљрђше. Миллђт язмышы љчен кайгыруы, татар миллђтенећ дини, колониаль изелњенђ каршы чыгышлары, милли азатлык хђрђкђтендђ катнаша башлавы. Г. Исхакыйныћ беренче дђвер иќатында мђгърифђтчелек рухында язылган "Љч хатын белђн тормыш", "Ике гыйшыйк", "Кђлђпњшче кыз", "Бай углы" џ.б. ђсђрлђре.
Ђдипнећ "200 елдан соћ инкыйраз" повесте. Ђсђрнећ жанр њзенчђлеге, композицион тљзелеше, автор њткђргђн тљп фикерлђр - татар халкыныћ миллђт буларак бетњ, юкка чыгу куркынычы, аныћ сђбђплђре, миллђтнећ бњгенге џђм килђчђге турында уйланулар. Повестьныћ яћа ђдђбиятка нигез салудагы роле, сњз сђнгатенећ њсеш юлын билгелђп, замандашлары иќатына йогынтысы. "Телђнче кыз" романында кеше язмышы, бђхет мђсьђлђсенећ иќтимагый тирђлек белђн тыгыз бђйлђнештђ хђл ителеше. 1906-1908 еллар иќатында тђнкыйди реализмныћ ќитлегње ("Зиндан", "Алдым-бирдем" џ.б.).
Г. Исхакыйныћ мљџаќирлек еллары (1908-1911) ђсђрлђрендђ яћа сыйфатлар, њзенчђлеклђр: татар психологиясен, рухи дљньясын, яшањ рђвешен, йолаларын, кеше књћелендђге хис кичереш њсешен, кљрђшен, борылышларын сурђтлђњ осталыгы. "Кђќњл читек" хикђясендђ Ђхмђдулланыћ читек кию шатлыгы џђм ачы гарьлек хисе - малайныћ фаќигасе. "Кияњ" повестенда Галђњ, кияњ мулла, Садыйк абзый џђм Мђрфуга абыстай образлары. Булдыксыз, надан, ялкау, сорыкорт мулла кияњнећ Галђњ кљч белђн тапканны ашап ятудан туган гарьлђнњ, ачыну хисе.
"Сљннђтче бабай" хикђясе. Тљп геройныћ ќитди планда џђм нечкђ юмор берлегендђ сурђтлђнеше. Бер йола аша бљтен бер халык тарихын, яшђњ рђвешен, гореф-гадђтлђрен чагылдыру. Геройныћ менђз сыйфатларын тулырак ачуга, хис-тойгыларны тирђнђйтњгђ ярдђм итњче детальлђр, образ-књренешлђр, табигать образлары: сљннђт пђкесе, шђќђрђ, милђш агачы, љй џ.б. "Ул ђле љйлђнмђган иде" хикђясендђ миллђт темасыныћ икенче яссылыкта ачылуы, аныћ бњгенге кљн мђсьђлђлђренђ аваздашлыгы: сљю-сљелњ хислђренећ керсезлеге, башка миллђт кешелђре белђн гаилђ кору, бала тђрбиялђњ, рухи џђм дини якынлык џђм аерымлык, милли њзенчђлеклђрне саклап калу мђсьђлђлђре.
Г. Исхакый - татар драматургиясенђ нигез салучыларныћ берсе. Аныћ иќатында драма тљренећ жанр байлыгы. Ђсђрлђрендђ яћалык џђм искелек тартышы, сыйнфый кљрђш, дин, миллђт язмышы. "Зљлђйха" фаќигасе, "Ќђмгыять" комедиясе - жанр њзенчђлеклђре, идея-проблематикасы, сђнгатьчђ эшлђнеше.
ФАТИХ ЂМИРХАН. Ђдипнећ тормыш юлы џђм иќат биографиясе: ялкынлы публицист, теоретик ђзерлекле, кић эрудицияле тђнкыйтьче, сатира остасы, журналист, балалар язучысы булуы. Ђдђби мохите. Ђсђрлђрендђ хатын-кыз темасы, зыялы яшьлђр тормышын сурђтлђњ, искелек, уртагасырчылык калдыкларын тђнкыйтьлђњ, ислам диненећ кеше рухын ђхлакый яктан тастарту, шђхес буларак саклау урыны турындагы фикерлђр. "Ул њксез бала шул", "Корбан", "Нђќип" хикђялђре. Хикђялђрнећ сюжеты. Персонажлар кичереше. Кичерешлђрнећ ургак сђбђбе - вљќдан белђн телђк каршылыгы. Геройларны берлђштергђн уртак сыйфатлар џђм аерымлыклар. Ђсђрлђрдђ сурђтлђнгђн вакыйгаларга, геройларга автор мљнђсђбђте.
"Хђят" повесте. Њзђк герой, гаилђ тормышы, гореф-гадђтлђр, рус тирђлеге, дуслары, язмышы. Татар кызыныћ менђзе формалашуга мохит йогынтысы, књћел дљньясында каршылыклар туу, аныћ сђбђплђре. Хђятныћ дини йола, гадђтлђргђ мљнђсђбђте, яшь кеше књћелендђ аларныћ ныклыгы, кыз бала кичерешлђренећ нђфислеге, нечкђлеге; хис-тойгылары хђрђкђтен тасвирлауда язучыныћ осталыгы, ул мљрђжђгать иткђн чаралар, алымнар.
Ф. Ђмирхан - драматург. "Яшьлђр" пьесасы. Ђсђрнећ сюжеты, геройлар язмышы, идея-проблематикасы, "аталар" џђм "балалар" арасындагы каршылык. Иске тормышны яклаучы "картлар"ныћ књренекле вђкиллђре - Хљсђен бай белђн аныћ кияве Рђхимќан. Яћа тормыш яклылар: Газиз, Йосыф, Гали, Ђхмђт џ.б. Иске татар тормышын њзгђртњ юллары, ђсђрдђ сђяси, идеологик кљрђшнећ чагылышы.
"Тигезсезлђр" драмасы (1914). Жанр њзенчђлеге, сюжеты турында кыскача мђгълњмат. Ђсђрдђ гомумкешелек мђсьђлђлђренећ куелышы. Образлар системасы, геройларга хас сыйфатлар, психологик кичерешлђр. Рљкыя - Сђлимђ, Рљкыя - Сљлђйман, Рљкыя - Габдулла, Габдулла - Сђлимђ џ.б. арасындагы мљнђсђбђтлђр. Ђсђр исеменећ пьесада гђњдђлђнгђн мђсьђлђлђр белђн бђйлђнеше. Драмада кеше сафлыгын, кеше матурлыгын џђм бљтенлеген саклап калуныћ сђнгатьчђ хђл ителеше. Пьесаныћ ђдђби яктан камиллеге.
ГАЛИМЌАН ИБРАЏИМОВ. Тормыш баскычлары џђм књпьяклы иќтимагый, фђнни эшчђнлеге: публицист, ђдђбият галиме, тђнкыйтьче, тел галиме, тарихчы, књренекле педагог. Ђдипнећ иќатын чорларга бњлњ мђсьђлђсе. 1908 - 1912 еллар иќат дђверендђ романтизм алымнары: кешенећ књћел дљньясын, хис-кичерешлђрен сурђтлђњ, мђхђббђт, табигать матурлыгына дан ќырлау, тормыш-чынбарлык кырыслыгы, рђхимсезлегенђ хыял дљньясын, рухи азатлык, кешенећ њз рухи кљчен, сыйфатларын каршы кую. "Табигать балалары" хикђясендђ табигать џђм кеше арасында мљнђсђбђт, авыл тормышы, кљнкњреше, яшђњ рђвеше, авыл халкыныћ књћел дљньясын тасвирлау. Физик џђм рухи матурлыкныћ чагылышы.
"Уты сњнгђн ќђџђннђм", "Карак мулла" хикђялђре. Хикђялђренећ сюжеты, геройларныћ идея-эстетик њзенчђлеклђре. Садыйк, Тимри образларыныћ менђз сыйфатлары; аларны берлђштергђн, бергђ ќыйган сыйфатлар џђм аерма. Персонажларныћ њз тормышлары, язмьшзларына, авыл халкыныћ мљнђсђбђтенђ, телђк омтылышларына бђйле хис-кичерешлђре, аларга авторныћ мљнђсђбђте.
"Яшь йљрђклђр" романы. Жанр њзенчђлеге. Ђсђрнећ тљп сюжет сызыгы - яћарышка, рухи азатлыкка омтылыш. Язучыныћ њћай идеалын гђњдђлђндергђн Зыя образы. Иске татар тормышына ризасызлык, геройныћ рухи иреккђ, милли азатлыкка омтылышыныћ, матурлыкныћ чагылышы буларак музыка. Нечкђ књћелле, кайнар йљрђкле, хыял белђн яшђњче Марьям образы. Бђхетсез мђхђббђт, шђхес фаќигасенђ сђбђплђре. Шђхси иминлеккђ омтылган Сабир. Аныћ иске тормыш нигезлђренђ каршы кљрђше. Искелекне яклаучы, дан-шљџрђт сљюче, мин-минлекле Ќђлђл мулла џђм аныћ язмышы. Геройларныћ эчке кичерешлђре, рухи дљньясын ачуда эчке монолог, психологик анализ, портрет, лирик чигенеш, тљш, пейзаж, табигать књренешлђре.
Ђдипнећ 1912 еллардан соћгы иќатында ќитди њзгђрешлђр: реалистик тирђнлек, элементлар ныгу, ђсђрлђрендђ социаль каршылыклар тасвирлану, иќтимагый гаделлек, ђдђбият џђм сђнгать мђсьђлђлђре куелу ("Безнећ кљннђр", "Мђрхњмнећ дђфтђреннђн", "Карт ялчы" џ.б.).
Ђдипнећ Октябрьдђн соћ басылып чыккан "Безнећ кљннђр", "Тирђн тамырлар" романнарында, "Яћа кешелђр" пьесасында, "Кызыл чђчђклђр" хикђясендђ сыйнфый тигезсезлек, кљрђш мђсьђлђлђренећ сурђтлђнуе. "Казакъ кызы" романыныћ язылу џђм басылу тарихы. Татар ђдђбиятына алып килгђн яћалыгы. Роман сюжетында бђхет џђм иќтимагый хђллђрнећ каршылыкка керње. Карлыгач-Сылу, Арысланбай, Биремќан карт образлары. Казакъ халкыныћ яшђњ рђвеше, кљнкњреше, гореф-гадђтлђренећ њзенчђлекле бирелеше. Ђсђрнећ сђнгатьчђ эшлђнеше (хикђялђњ, теле, стиле, сурђтлђњ чаралары).
ШЂРИФ КАМАЛ. Язучыныћ иќат биографиясе турында кыскача белешмђ. Ш. Камалныћ кыска књлђмле хикђя-новелла остасы буларак танылуы. Ђсђрлђрендђ сезонлы эшчелђр: балыкчылар, шахтерлар, нефтьчелђр тормышы гђњдђлђну, бђхет мђсьђлђсе њзђккђ куелу. "Акчарлаклар" повесте, тормышчан сюжетка корылуы. Ђсђрнећ геройлары. Кыю, батыр, тђвђккђл, нечкђ књћелле, итагатьле џђм хисчђн Гариф образы. Аныћ иптђшлђре арасында абруе, урыны. Гариф белђн Газизђ арасында бђйлђнеш ќеплђре, саф, керсез сљю хислђре. Матур, чиста рухлы Газиза образы. Авгорныћ кеше бђхете турында уйланулары. "Буранда", "Сукбай", "Сулган гљл", "Козгыннар оясында" хикђялђрендђ гади халык вђкиленећ гђњдђлђнеше. Геройларныћ рухи халђтен, нечкђ књћелен, кичерешлђрен тасвирлауга љстенлек бирњ; аларныћ сђбђплђре - тормыш гаделсезлеге; гаќизлек, њкенеч хисенећ алгы планга чыгуы.
Геройларныћ рухи кичерешлђрен тасвирлауда Ш. Камалныћ отышлы алымнары, образлылык. Акчарлаклар, кырмыскалар, тараканнар, суалчаннар џђм ќил, дићгез, буран, яћгыр, яфрак кебек ќанлы џђм ќансыз табигать књренешлђре џђм вђкиллђре. Бу иќатта импрессионизм билгелђре: табигатьнећ кеше књћеленђ аваздашлыгы, тђћгђллеге; шђхес књћелендђге хислђрне тасвирлап, тђэсирлекне арттыру.
САДРЫЙ ЌЂЛЂЛ. Ђдипнећ тормыш юлы. Октябрь борылышыннан соћ, фаќигале язмышы. Ђдђби эшчђнлеге. "Дим буенда" повесте. Жанр њзенчђлеге, сюжеты, књтђрелгђн мђсьђлђлђр. Фђридђ, Рљстђм, Касыйм џ.б. образлар. Бу геройларныћ рухи дљньялары, психологик кичерешлђре, тљп сыйфатлары. Ђсђрдђ фаќигале мђхђббђт тарихын морзалар тормышы, аларныћ яшђњ рђвеше, гореф-гадђтлђре, кљнкњреше ќирлегендђ сурђтлђњ. Фђридђ белђн Рљстђм арасындагы керсез, саф мђхђббђткђ бозылып љлгергђн, ќићел карашлы Касыймныћ мљнђсђбђте. Ике арадагы аћлашуга Рљстђмнећ тђкђбберлеге, мин-минлеге каршы тљшњ. Фђридђнећ сљю хислђрен џђм газапларын тирђнђйтњче алымнар: пейзаж, музыка, кабатлаулар, образ-предмет, образ-књренешлђр џ.б. Рљстђмдђ њткђнне юксыну, Фђридђне югалту белђн бђйле ачыну, љзгђлђнњ, њкенњ хислђре.
ГАБДУЛЛА ТУКАЙ - журналист, њткен џђм тугры сњзле тђнкыйтьче џђм публицист. Шагыйрьнећ тормыш баскычлары. "Исемдђ калганнар" автобиографик ђсђре. Анда авыр балачакныћ оптимистик рухта сурђтлђнње, истђлеклђрдђ ихласлык џђм эчкерсезлек.
Иќат биографяясе. Башлангыч чорында урта гасыр ђдђбиятыннан, шђрык ђдђбиятыннан килгђн элементлар, мотивлар, алымнар, кабатлаулар џђм яћа табышлар. Аћ-белем џђм ахлак мђсьђлђлђренећ њзђккђ куелуы, дидактизм принципларын дђвам итњ. Ђсђрлђрендђ њгет-нђсыйхђт укучы, аћ-белемгђ љндђњче лирик герой. Шагыйрь поэзиясендђ иќтимагый моћнар. Социаль тигезлек љчен кљрђш. Милли мђсьђлђлђргђ игътибар арту. Лирикасыныћ милли њзенчђлеге иќатыныћ тљп сыйфатына ђверелње. Реакция еллары ђдђби ђсђрлђрендђ романтик башлангыч куђтлђнњ, шагыйрьнећ романтик сурђтлелеккђ, алымнарга мљрђќђгать итње. Г. Тукайныћ књћел лирикасында лирик герой џђм шагыйрь образы, аларныћ кушылып китњ очраклары, хис-кичерешлђр тљрлелеге, образлар байлыгы.
Г. Тукай шигъриятендђ туган як, авыл, Ватан џђм туган телгђ мђхђббђт. "Туган авыл", "Туган ќиремђ", "Туган тел" шигырьлђре. Туган як матурлыгы, яме, туган тел газизлеге белђн горурлану, сљенњ хисе. "Шњрђле", "Су анасы" кебек ђкият-поэмалары, алардагы сюжет, мифик геройлар џђм табигать образлары. Былтыр џђм "карак" малай. Балалар љчен язылган шигырьлђрдђ ќылылык, шигъри бизђклђр байлыгы џ.б. Халыкныћ йљрђгендђ, ќанында кайнаган хис-кичерешлђрне ачкан Г. Тукай. "Сђрлђњхђсез" шигырендђ "ачы хђсрђт кљен" кљйлђњче, "Эштђн чыгарылган татар кызына"да ќђмгыятьтђ рђнќетелгђн, кимсетелгђн хатын-кызны кызганып ђрнњче, нђфрђтлђнњче герой; "Кичке азан", "Њз-њземђ", "Миллђткђ" кебек ђсђрлђрдђ татар халкын бђхетле, бердђм итеп књрергђ омтылучы, кол хђлендђ яшђвен књреп сызланучы лирик герой бирелеше, "Милли моћнар "шигырендђ миллђт язмышыныћ халык кљйлђре кебек њк моћлы, зарлы булуына кайгыру, ачыну.
Г. Тукай ачы џђм њткен телле сатирик. Аныћ сатирик шигырьлђре, "'Печђн базары, яхуд яћа Кисекбаш" поэмасы. Поэманыћ язылу тарихы, сюжеты, мотивлары, образлары. Аныћ реаль ќирлеге. Иске татар тормышын тђнкыйтьлђњдђ, аннан ачы кљлњдђ, фаш итњдђ автор файдаланган алымныр: гипербола, ирония, гротеск џ.б.
Шагыйрьнећ иќатында дини мотивлар: Тђћре тарафыннан яратылу ("Туган авыл"), Алла рђхмђте белђн гомер итњ, авыр вакытларда, тормыш иткђндђ аћа сыену ("Таян аллага", "Ана догасы"), ђхлакый яктан сафлану, чистарыну, кылган гљнаџлардан ярлыкауны сорау ("Туган тел", Тђђссер" џ.б.). Г. Тукай шигырьлђренећ матурлыгы, сђнгатьчђ бљтенлеге, хис-кичерешлђр байлыгы, аларны тирђнђйтњче алымнар: кабатлаулар, синоним сњзлђр куллану, риторик љндђш, эпитетлар, сынландырулар џ.б.
ДЂРДЕМЂНД. Шагыйрьнећ тормыш юлы. Тирђн мђгънђле, књлђм ягыннан тыйнак иќаты турында белешмђ. Шагыйрьнећ гомер агышы, мђћгелек, яшђњ-њлем, тђкъдир турында фђлсђфи уйланулары. "Без", "Бњзлђрем маналмадым", "Агышыћ и агымсу" џ.б. Ќђмгыять, аны хђрђкђт иттерњче кљчлђр, бу хђрђкђтта ил, халык, миллђт язмышы, аћа авторныћ мљнђсђбђте. "Кораб" шигыре. Ђсђрдђ кораб, дићгез, ќил, мљрђвђтле ќан-корбан кебек символик џђм мифологик образлар. Кеше язмышыныћ галђм, дљнья, табигать язмышы белђн берлеге. "Ќђй њтте", "Булырмы яз, исеп ќиллђр". Дђрдемђнд шигырьлђрендђ милли горурлык, телнећ сафлыгын, чисталыгын кайгыртучы лирик герой. "Син урысмы - татармы?", "Татар углы татармын", "Тел уйнатмак - наданлыктыр" ђсђрлђре.
Шагыйрь поэзиясендђ мђгънђви тирђнлек, шигъри нђфислек, кыскалык, ђдђби зђвык, сурђтлђњ чараларын файдалануда аерым бер осталык, њзгђлек.
СЂГЫЙТЬ РЂМИЕВ. Тормыш юлы. Ђдђбиятныћ барлык тљрлђрендђ ућышлы иќаты. Аныћ журналистлык, публицистик, педагогик эшчђнлеге. Дљньяга карашы, иќтимагый-сђяси эшчђнлегендђ Гаяз Исхакый йогынтысы. Бу еллардагы иќаты. "Низамлы мђдрђсђ", "Яшђ, Зљбђйдђ, яшим мин" пьесаларында иске мђктђп-мђдрђсђ тђртиплђрен, дљньяви ихтыяќга ќавап бирмђгђн укыту программаларын, иске татар тормышын, гореф-гадђтлђрне кире кагу. Татарныћ килђчђген мђгърифђтле, гыйлемле, тђрбияле, уртагасырчылык богауларыннан, патриархаль карашлардан азат хатын-кызга бђйлђњ. Аныћ соћгы драмадагы Зљбђйдђ образында гђњдђлђнеше.
Беренче тђќрибђлђрендђ аћ-белемгђ, мђгърифђткђ љндђњ њгет-нђсыйхђт чагылышы ("Уку", "Хатыннар галђме"). "Таћ вакыты" шигыренећ шагыйрь иќатына яћа биеклеклђр, сыйфатлар алып килње. Татарныћ "йокылы" халђте, артталыгы, наданлыгы, бњгенге џђм ерактагы хаталары, њз язмышына битарафлыгы белђн бђйле лирик геройныћ борчылу хисе.
С. Рђмиевнећ "Алла" кебек шигырьлђрендђ дини љйрђтњлђргђ, рухани кљчлђргђ мљнђсђбђте. "Мин", "Мин њлђм", "Алданган" ђсђрлђрендђ ярсулы, шашкын, тынгысыз, хљр фикерле, рухи бђйсезлеккђ омтылган романтик лирик герой. "Ќђмилђ", "Ул", "Авыл", "Син" шигырьлђрендђ рђхимсез, кырыс, шђхес иреген буган чынбарлыкка хатын-кыз гњзђллеген, авыл табигате матурлыгын, илаџи мђхђббђтне каршы кую. Рухи иреккђ, эчке дљньяга аеруча ђџђмият бирелњ.
Шагыйрьнећ тел-сурђтлђњ чараларыннан чагыштыру, эпитетлар, љндђш сњз, риторик сорау, интонацияне ућышлы файдалануы. Аныћ татар шигыре техникасына керткђн яћалыгы.
МЂЌИТ ГАФУРИ. Ђдипнећ тормыш юлы. Авыр, михнђтле балачагы, њсмер еллары. Иќатында реалистик юнђлешнећ мђгърифђтчелек реализмы, тђнкыйди реализм њзенчђлеклђре урын алу.
Шигърияттђ мђгърифђтчелектђн - милли азатлыкка, милли азатлыктан - иќтимагый азатлык фикерлђренђ килњ юлы. Лирикасында социаль ирек мђсьђлђсенђ љстенлек бирелњ. Аерым бер ђсђрлђрендђ гомумкешелек кыйммђтлђренећ сыйнфый мђнфђгатьлђр артында књлђгђдђ калуы: "Шатлык шигыре", "Кљннђребез", "Татар хатыны", "Вљќдан телђге", "Юктырсыћ ла, Алла", "Ул кем", "Хљррият иртђсе", "Њзем џђм халкым", "Эшче" џ.б. М. Гафуриныћ проза ђсђрлђре: "Шагыйрьнећ алтын приискасында", "Кара йљзлђр". Ђсђрлђрнећ сюжеты, идея-эчтђлеге, геройлары. "Кара йљзлђр" повестенда књтђрелгђн мђсьђлђлђр. Дини фанатизмныћ хатын-кызга патриархаль иске карашныћ, кљнчелек, миџербансызлыкныћ явызлык тудыруы. Фђхри карт образы. Аныћ каршылыклы уй-фикерлђре, кичерешлђре. Эчке драмасы. Ућган, матур, шат, саф књћелле Галимђнећ фаќигасе. Шђкерт Галинећ хикђялђњче буларак вакыйгага мљнђсђбђте, аныћ хислђре, дљньяга карашы њзгђрњ.
НЂЌИП ДУМАВИ. Тормыш юлы џђм иќаты: XX йљз башы иќтимагый-сђяси вакыйгаларныћ шаџите, аларда катнашуы. Дљньяга карашларыныћ аеруча дингђ мљнђсђбђтенећ каршылыклы булуы. Шагыйрьнећ башлангыч чор иќаты њзенчђлеклђре: халыкныћ авыр хђле, караћгылык, наданлык, килђчђккђ љметсезлек чагылу.
Милли азатлык џђм мђгърифђтчелек идеялђре белђн рухланган лирик герой ("Хљррият белђн тђбрик"). "Золым", "Њтте, њтђ", "Мђхбњс дустыма" џђм башка шигырьлђрендђ лирик герой књћелендђ ќђмгыятьтђге гаделсезлеккђ, явызлыкка, милли кысу, изњгђ ризасызлык, татар дљньясындагы таркаулыктан туган ачыну, борчылу хислђре. Кеше џђм ќђмгыять, сугыш џђм кеше, аныћ афђте, зыяны, кешенећ табигате, зурлыгы, ќирдђге урыны, њз шђхесећђ хљрмђт кебек ђдђбиятныћ гомумкешелек кыйммђтлђре турында уйланулар: "Сугыш", "Сугыш тђэссораты","Син - кеше" џ.б. "Яз" шигырендђ табигать матурлыгы белђн шатлану хисе џђм аныћ социаль мотивлар белђн кушылып китње. Н. Думави иќатында романтизмга хас алымнар, сурђтлђњ алымнары.
ШЂЕХЗАДЂ БАБИЧ. Татар-башкорт шагыйре Ш. Бабичныћ катлаулы џђм фаќигале тормышы, књпкырлы эшчђнлеге: фђнни-гыйльми, педагогик-журналистлык, иќтимагый, сђяси, џ.б. Бик яшьли талантлы шагыйрь буларак танылуы. Аз гына гомер эчендђ тарихта тирђн эз калдырган фидакарь зат булуы.
Шагыйрьнећ матурлыкка гашыйк, сагышлы лирик герое. Ђсђрлђрдђ каршылыклы хис-кичерешле, ђмма яшђњгђ мђхђббђтен, књтђренке рухын, омтылышын югалтмаган лирик герой. Чынбарлык гаделсезлегенђ , "тормыш-зиндан"га књћел байлыгын, татлы уй-хыялларын каршы куюы ("Шатлык ќыры", "Дљньяга", "Бђхетсез мин" џ.б.). "Бђхетем" шигырендђ шђхси ирек, рухи азатлыкка омтылган, "Кышкы юл" ђсђрендђ табигать матурлыгы, хозурлыгыннан шатланган, юаныч тапкан, "Язгы ќыр"да њткђн мђхђббђтенђ кире кайтып моћланган, сагышланган лирик геройныћ гђњдђлђнеше, хис-кичерешлђр тљрлелеге; ђсђрлђрдђ шигъри гњзђллек, эмоциональлек, лиризм, поэтик чаралар, ђсђрлђрнећ бизђлеше.
Ш. Бабичныћ халык язмышы, миллђт килђчђге љчен кайгыруы, њз гомерен халык тормышы белђн бђйлђп каравы: "Халкым љчен", "Хљррият бњлђге", "Ямь књралмам" џ.б. шигырьлђре. Аныћ сатира љлкђсендђге эшчђнлеге: "Чеп-чи надан", "Бђгъзе студентларыбыз" џ.б.
ГАЛИЂСГАР КАМАЛ. Драматургныћ тормыш юлы џђм иќат биографиясе. Журналистика љлкђсендђге эшчђнлеге. Татар профессиональ театрын оештыру, ќайга салу, њсешенђ керткђн љлеше. Тђрќемђ џђм беренче пьесаларында мђгърифђтчелек ђдђбияты темаларыныћ дђвам итње: бала тђрбиялђњ, ата-ана џђм балалар мљнђсђбђте, аћлы-белемле, намуслы-итагатьле булу џ.б. "Бђхетсез егет" драмасы.
Сатирик комедиялђрендђ њзе яшђгђн ќђмгыятьтђге тискђре књренешлђрдђн, искелеклђрдђн, ќитешсезлеклђрдђн џђм кеше характерындагы кимчелеклђрдђн кљлњ. "Беренче театр" комедиясендђ конфликт, аныћ комедиячел характеры. Пьесадагы књпчелек геройларныћ тип дђрђќђсенђ ќиткерелеп эшлђнеше. Хђмзђ бай, Гафифђ, Хђбибрахман образлары; Вђли, Факиџђ образлары. Конфликтныћ чишелње - Хђмзђ байныћ кљлкегђ калуы. Ђсђрдђ кљлке тудыручы чаралар. Комедия конфликтыныћ иќтимагый ђџђмияте.
"Бњлђк љчен" комедиясенећ сюжеты, конфликты. Хђмидђ џђм яучы Мђхњп образлары. Алдынгы карашлы Габдуллаќан џђм тапкыр Ђхмђтќан бай образларына автор мљнђсђбђте. Мђхђббђт џђм шђхес иреге, акча џђм рухи байлыкларныћ ђсђрдђ бирелеше. Авторныћ сюжет-композиция тљзњдђ, персонажларныћ телен индивидуальлђштерњдђ осталыгы.
"Безнећ шђџђрнећ серлђре" комедиясенећ сюжеты, композицион тљзелеше, аны оештыруда њзђнчелек. Пьесадагы типлар џђм сурђтлђнгђн вакыйгалар, књренешлђрнећ ќирлеге, џђрберсе мљстђкыйльлеккђ ия булган пђрдђлђрне бер-берсе белђн бђйлђп торучы уртак сыйфатлар: наданлык, бозыклык, икейљзлелек, кирелек, џђртљрле яћалыкка дошман булу; Себер баена автор тарафыннан йљклђнгђн ђдђби вазифа. Шђџђр тормышындагы кимчелеклђрдђн кљлњ алымнары, чаралары. Комедиягђ замандашларыныћ бђясе. "Банкрот" комедиясе. Сюжеты, композициясе, геройлары. Сираќетдин, Туктагаев, Гљлќихан образлары. Ярдђмче персонажлар: им-томчы карчык Нђгыймђ, Доктор џ.б. Авторныћ татар буржуазиясенећ ђхлаксызлыгын књрсђтње. Акча, байлыкка омтылышныћ кешене тњбђнлеккђ, ялганга, ђхлаксызлыкка, ќинаятькђ этђрње, рухи яктан ќимерње. Комедиянећ сђнгатьчђ эшлђнеше ягыннан камиллек, бљтенлек: сюжет элементларыныћ ућышлы урнаштырылуы, тел њзенчђлеклђре, кљлкеле хђллђр, сатирик алымнардан гипербола, гротеск, ирония, сарказм џ.б.
ГАФУР КОЛЂХМЕТОВ. Тормыш юлы. Пролетариат ђдђбиятыныћ бер вђкиле, марксистик тђгълиматны халык арасында таратучы, агитациялђњчы. "Ике фикер", "Яшь гомер" драмаларыныћ яћалыгы: пьесаларыныћ эчтђлегенђ марксистик идеологиянећ њтеп керње, кеше бђхетен сыйнфый кљрђш белђн бђйлђњ, зыялылар катлавыныћ пролетариат кљрђшенђ мљнђсђбђте, тема џђм образлар ситемасыныћ њзенчђлеге.
"Яшь гомер" драмасы. Тљзелеше, сюжеты, эчтђлеге, књтђрелгђн мђсьђлђлђр, тљп геройлар. Пьесаныћ ике катламлы булуы. Беренчесендђ идея-эчтђлек ягыннан традиционлык: мђхђббђт љчпочмагы (Гали-Зљлђйха-Мостафа), хатын-кыз азатлыгы; кеше бђхете, мђхђббђт џђм шђхес иреге мђсьђлђлђре. Бу катламда байлыкныћ ќићње. Икенчесендђ сыйныфлар кљрђшен тасвирлау, аћа Вђли, Гали, Йосыф образларыныћ мљнђсђбђте. Галинећ бу кљрђштђ ике арада торуы, каршылыклы уй-фикерлђре, психологик кичерешлђре, тоткан юлыныћ дљреслегендђ шиклђнњ, шљбхђлђнњлђре. Аныћ менђз сыйфатларыннан кешелеклелек, гуманлык, инсафлылык, кайгыртучанлык џђм ярдђмчеллек. Яћа тормыш каџарманнары: Вђли, Йосыф. Алар ярдђмендђ драматургныћ њсеп килњче эшчелђр сыйныфын гђњдђлђндерње. Бу кљчкђ хас ућай џђм кимчелекле якларны чагылдыру. Пьесада мђхђббђт хислђренећ сыйнфый мђньфђгатьлђр белђн каршылыкка керње, соћгысына љстенлек бирелњ. Драманыћ художество эшлђнеше.
МИРХЂЙДЂР ФЂЙЗИ. Тормышы џђм иќаты. Аныћ драматургиясенђ кыскача књзђтњ. Ић гњзђл, кљчле драмаларыннан берсе - "Галиябану" пьесасы. Жанр њзенчђлеге. Драманыћ сюжеты; Галиябану џђм Хђлил образлары. Алар арасындагы олы мђхђббђтнећ чынбарлык, иќтимагый гаделсезлек белђн каршылыкка керње. Бђдри џђм Исмђгыйль образлары; телђк-ниятлђре, максатлары. Чишелештђ Исмђгыйль џђм Хђлилнећ яћа мљнђз сыйфатлары ачылып китњ. Дљреслекнећ, байлыкка омтылышныћ ачылыгы, зур њкенеч алып килње. Мђхђббђт хисенећ илаџилыгы, зурлыгы. Драмада реалистик џђм романтик алымнар, романтик рух. Аныћ сђнгђтьчђ эшлђнеше.

ЕГЕРМЕНЧЕ ЕЛЛАР ЂДЂБИЯТЫ.

Февраль, Октябрь инкыйлаблары џђм гражданнар сугышы чорында илдђге иќтимагый-сђяси њзгђрешлђрнећ татар ђдђбиятында чагылышы. Алгы планга иќтимагый тигезлек, милли азатльгк џђм сыйнфый дошманга каршы кљрђш темаларыныћ чыгуы. Октябрь инкыйлабына џђм пролетариат диктатурасына ђдиплђрнећ каршылыклы мљнђсђбђте. Егерменче елларда ђдђбият њсешенећ њзенчђлеклђре. Ђдђби тљркемнђр џђм иќат юнђлешлђре. Ђдђбиятка яшь, талантлы кљчлђр килњ. Бу чор ђдђбиятындагы тљп темалар: инкыйлаб џђм гражданнар сугышы, сыйнфый кљрђш, эшчелђр тормышы, кеше психологиясендђге њзгђрешлђр, дингђ каршы кљрђш, чит иллђрне дошман итеп књрсђтњ, юлбашчыларны мактау. Чынбарлыкны бозып књрсђтњгђ юл куелу. Аерым ђсђрлђрдђ чорныћ иќтимагый џђм ђхлакый каршылыкларыныћ реалистик сурђтлђнеше. Жанр тљрлелеге џђм сатираныћ активлашуы.
ЏАДИ ТАКТАШ. Шагыйрьнећ тормышы, ђдђбиятка килњ юлы. Иќатында ике чор: 1916-1922 еллар џђм 1923-1931 еллар. Беренче чорга караган ђсђрлђре: "Газраиллђр", "Књктђн сљрелгђннар", "Антым", "Юану", "Урман кызы", "Эшлилђр", "Мђћгелек ђкият" џ.б. Аларда романтизм рухы. Традицион романтик образларныћ символик сурђтлђр белђн алмашынуы. Искелеккђ нђфрђт буларак гыйсьянчы геройга мљрђжђгать итњ. Шигырь поэтикасына алып килгђн яћалагы.
Иќатыныћ икенче чорына караган ђсђрлђре: "Такташ њлде", "Син дђ њл инде", "Ђйдђ, энем","...инде бу кырларда", "Њтеп барышлый", "Ќырым сића булсын", "Ќырланачак ќырлар турында" џ.б. Романтик лирик геройныћ ќир кешесенђ ђйлђнње, кљрђшчелђр арасына килње. Ђдип иќатында чор идеологиясе белђн гомумкешелек кыйммђтлђренећ каршылыкка керње. Кешенећ, табигать џђм ќђмгыять белђн мљнђсђбђтен књрсђтњ.
"Мђхђббђт тђњбђсе" поэмасы сюжетына салынган вакыйга. Мђхђббђт хисенећ серлелеген, олылыгын књрсђтњ. Авторныћ "ирекле мђхђббђт"не кабул итмђве. Зљбђйдђ џђм Мђхмњт образлары. Лирик герой. Ђсђрнећ сђнгатьчђ эшлђнеше. "Килђчђккђ хатлар" поэмасыныћ композицион њзенчђлеге. Заманныћ иќтимагый тормышы, идеологиясе белђн шђхес арасындагы каршылыкныћ бирелеше. Мохтар карт образы. Шагыйрь иќатыныћ ђџђмияте.
КЂРИМ ТИНЧУРИН. Драматургныћ тормыш юлы џђм књпъяклы эшчђнлеге (артист, драматург, режиссер, тђнкыйтьче). "Ќилкђнсезлђр" комедиясенећ сюжетына алынган вакыйгаларныћ эпик кићлеге. Ђсђрнећ тљп конфликты. Кичђге "хуќаларныћ"ныћ "ќилкђнсез" калуын кљлњ объекты итеп алу. Батырхан џђм башка "миллђтпђрвђрлђр" (Нуретдин, Мисбах хаќи, Зђйнетдин џ.б.).
"Американ" комедиясенећ сюжет-композициясе. Ђсђрдђге конфликтныћ ике юнђлештђ баруы џђм аныћ комедиячел асылы. Кичђге "ќђмгыять баганалары" булган Габдуллаќан, Муса кебеклђрнећ, характер њзенчђлеклђре аша кешелђрдђге ђхлаксызлык књренешлђрен фаш итњ. Кљлкене арттыручы ысул-чараларныћ (эчке мђгънђ белђн тышкы форманыћ туры килмђве; њз-њзлђрен фаш итњ; бер-берсен характерлау џ.б.) њзенчђлекле кулланылышы.

УТЫЗЫНЧЫ ЕЛЛАР ЂДЂБИЯТЫ.

Илдђге иќтимагый-сђяси тормышныћ ђдђбиятка тђэсире. Тљп иќат методы итеп "социалистик реализм "ны раслау. Миллђтнећ асыл улларын репрессиялђњ. Ђдђбиятта яћа тормыш тљзњ, яћа кеше формалашу проблемасыныћ њзђккђ алынуы. Еш кына схемачылык, бертљрлелеккђ юл куелу. Тарихи, гражданнар сугышы, ђхлак темаларын чагылдырган ућышлы ђсђрлђр язылу. Ђдђбиятта жанр тљрлелеге.
ГАДЕЛ КУТУЙ. Тормыш юлы, иќаты. "Тапшырылмаган хатлар" повестеныћ жанры, композицион њзенчђлеге. Мђхђббђт, гаилђ кору џђм ќаваплылыкка нигезленгђн тљп конфликт. Галия образы, аныћ рухи матурлыгы, ихтыяр кљче, гаделлеге. Искђндђр џђм Вђли образлары. Ђсђрдђ чор идеологиясенећ тђэсире чагылу. Бђхет тљшенчђсенђ бђйле тљп идея.
"Рљстђм маќаралары" повестенда фашистларга каршы кљрђш вакыйгаларыныћ фантастик маќара рђвешендђ бирелње. Џђрбер яшњсмергђ хас телђк-омтылышларныћ Рљстђм характер сыйфатлары аша тасвирлануы. "Сагыну" нђсере. Жанр њзенчђлеге. Лирик геройныћ хис-кичерешлђре чагылу. Ђсђрдђ Туган ил образы.
МЂХМЊТ ГАЛЂЊ. Тормыш юлы, иќаты. "Болганчык еллар" џђм "Мљџђќирлђр" романнарыныћ язылу, басылу тарихы. Ђсђрлђрдђ вакыйгаларныћ эпик кићлеге. Тљрле социаль катлауларныћ тормышын сурђтлђњ аша крестьян психологиясен ачу. Вафа, Сафа, Таќи образлары. Саќидђнећ рухи матурлыгы, характер сыйфатлары. Тарихи роман буларак ђсђрнећ ђџђмияте.
ТАЌИ ГЫЙЗЗЂТ. Тормыш юлы, иќаты. "Чаткылар" драмасыныћ тљп конфликты. Сабир, Рамай, Гаяз, Маџи џ.б. образларныћ характер сыйфатлары. Капма-каршы якларга бњленњ сђбђплђре. Геройларныћ сыйнфый кљрђшкђ тљрлечђ карашы. Ђсђрнећ исеменђ салынган мђгънђ џђм автор позициясе.
НЂКЫЙ ИСЂНБЂТ. Ђдипнећ тормышы џђм шагыйрь, драматург, фольклорчы, телче, тђнкыйтьче буларак эшчђнлеге. "Хужа Насретдин" комедиясенећ, сюжет композиция њзенчђлеклђре. Њзђк геройныћ характерында ќорлык, тапкырлык сыйфатларыныћ чагылышы. Ђсђрнећ халыкчан рухы. Комедиянећ теле, сурђтлђњ чараларыныћ џђм каршылыклы вакыйгаларныћ њзенчђлекле бирелеше.
"Идегђй" трагедиясенећ халык дастанына таянып язылуы ќанырга хас кљчле конфликт. Идегђй образы, каршылыгы, фаќигасе. Норадын, Туктамыш хан, Нугайби, Кадыйбирде џ.б. образларга бђйле вакыйгаларда конфликтныћ њстерелеше. Гомумилђштерелгђн халыкчан образ буларак - Субра карт. Ђсђр тљзелешенећ гадел дђњлђт тљзњ љчен кљрђшкђ нигезлђнгђн тљп конфликтны ачуга юнђлтелгђн булуы. Авторныћ дастаннан килгђн алымнардан, аерым детальлђрдђн ућышлы файдалануы. Тел-сурђтлђњ чараларыныћ муллыгы.

БЉЕК ВАТАН СУГЫШЫ ЧОРЫ ЂДЂБИЯТЫ.

Бљек Ватан сугышы елларында ђдђбият-сђнгать алдындагы яћа бурычлар. Татар язучыларыныћ сугышта катнашуы. Поэзиядђ азатлык кљрђшенђ чакыру, илне сакларга ант итњ џђм саубуллашу мотивлары. Окоп поэзиясе. Баллада, поэма жанрларыныћ њсње. Проза џђм драматургиядђ халыкныћ батыр рухын, героик кљрђшен, џђм тылдагы фидакарь хезмђтен, ќићњгђ ышанычын, фронт белђн тыл бердђмлеген тасвирлау.
МУСА ЌЂЛИЛ. Шагыйрьныћ тормыш џђм иќат юлы. Фашизмга каршы кљрђше. М. Ќђлилнећ фронт лирикасы. "Тупчы анты" ќыентыгында Ватанны саклау темасын кешенећ хис-кичерешлђре белђн бђйлелектђ ачу. Ђдипнећ хатлар рђвешендђ язылган шигырьлђрендђ сљйгђнен, якыннарын ярату, сагыну хисенећ Туган илне ярату тойгысына њсеп ђверелње. Бу чор ђсђрлђрен фашизмга каршы кљрђшкђ чакыру, ќићњгђ ышаныч, сугышка нђфрђт хис мотивлары берлђштерњ. ("Ђйдђ, ќырым", "Тупчы анты", "Хуш акыллым", "Каска", "Књпер" џ.б.).
"Моабит дђфтђрлђре" циклы. Шигырь дђфтђрлђренећ туган илгђ кайту тарихы. Аларныћ тематик џђм жанр тљрлелеге. Шигырьлђрдђ тоткынлык газабы, дошманга нђфрђтнећ чагылышы. Ђдипнећ туган иленђ тугрылыгы. Туган ќирен, якыннарын сагыну, яратуга бђйле ирек хисенећ бирелње. Ђсђрлђрнећ сђнгатьчђ эшлђнеше. Ќђлил иќатыныћ ђџђмияте. ("Ќырларым", "Кичер, идем", "Кошчык", "Шагыйрь", "Бњрелђр", "Ышанма", "Тљрмедђ тљш", "Дуска", "Кызыл ромашка", "Ана бђйрђме", "Батырлык турында", "Сандугач џђм чишмђ" џ.б.).
ФАТИХ КЂРИМ. Ђдипнећ катлаулы язмышы џђм иќаты. Тоткынлык чоры ђсђрлђрендђ гаепсез рђнќетелњ, ирекка омтылу, сагыш хислђренећ љстенлек итње. Иреккђ омтылу телђген символик образлар аша бирње. Хатынын, балаларын сагынып эчке сыкрану белен язган ђсђрлђрендђ хакыйкатьне эзлђве ("Кыр казы", "Сагынып кайтам сине", "Я кљн генђ була, я тљн генђ"). Шагыйрьнећ сугыш чоры иќатында лирик геройныћ ќићњга ышанычы, бай рухи дљньясы, кешелеклелеге, тирђн кичерешлђре. Њлем џђм яшђњ фђлсђфђсенећ гуманистик хискђ њсеп ђверелње. Мђхђббђт џђм сагыну мотивларын тирђн лиризм белђн ачу. Поэма џђм балладаларында сугьппныћ аяусызлыгы, фаќигасе чагылу, шагыйрьнећ њлем џђм яшђњ мђгънђсе, килђчђк турында уйлары бирелњ ("Ант", "Телђк", "Сљйлер сњзлђр...", "Ватан љчен", "Бездђ яздыр", "Мин - гуманист", "Немец ќирендђ", "Исђ ќил", "Умырзая", "Кыћгыраулы яшел гармун", "Њлем уены", "Љмет йолдызы", "Тимер џђм тимерче").

Яћа сыйфат њзгђрешлђренђ књчеш чорында ђдђбият (1945- 1970).

Бљек Ватан сугьппыннан соћ илдђге иќтимагый-сђяси тормыш тђэсирендђ ђдђбиятныћ каршылыклы њсеше. "Коифликтсызлык" теориясе. "Шђхес культы" фаш ителњ. Репрессиялђнгђн ђдиплђрнећ ђсђрлђре халыкка кайту. Ђдђбиятта, фронттагы батырлыкныћ џђм тылдагы фидакарь хезмђтнећ, чагылышы буларак, сугыш темасыныћ озак еллар дђвамында актуаль булуы. Ђдиплђрнећ сугыш афђтен ачып, анда ятып калганнарны юксынулары џђм вакыйга-књренешлердђ кеше рухыныћ бљеклеген сурђтлђњлђре. Тылдагы тормышныћ аянычлы џђм кљлкеле хђллђрен њзенчђлекле образ-характерлар аша биру. Ђдђбиятныћ ђкренлђп тљп игътибарын авыл-колхоз тормышына, шућа бђйле ђхлак, намуслы хезмђт, традициялђрне, гореф-гадђтлђрне саклап калу мђсьђлђлђренђ юнђлтње.
ГАБДРАХМАН ЂПСЂЛЂМОВныц "Алтын йолдыз" романында вакыйга-образларныћ романтик сурђтлђрдђ бирелње. Ђсђрнећ, сюжет-композиция ягыннан тљзек, мавыктыргыч булуы. Галим, Мљнирђ, Хафиз, Лђлђ, Таня џ.б. яшь геройларныћ характерлары ныгу, рухи њсњлђре. Аларныћ хыял-омтылышларыныћ сугыш кырында сыналуы.
ГОМЂР БЂШИРОВ. Ђдипнећ тормышы џђм иќаты. Бљек Ватан сугышы елларында тылдагы халыкныћ тырышлыгын, фидакарьлеген књрсђтњ ягыннан "Намус" романы. Ђсђрдђ татар авылы кешелђренећ тормышы, аларныћ борчу-мђшђкатьлђре, телђк-омтылышлары аерым шђхес язмышы аша бирелњ. Нђфисђ характерына хас сыйфатлар. Намус тљшенчђсенђ бђйле рђвештђ хезмђт, мђхђббђт, тугрылык, гаделлек, кешелеклелек мђсьђлђлђренећ ачылуы. Хђзерге кљн биеклегеннђн караганда ђсђрнећ ућышлы џђм кимчелекле яклары. "Туган ягым - яшел бишек" автобиографик повестенда халыкныћ матур гореф-гадђтлђре, бђйрђмнђре, ђхлак кагыйдђлђре, гомумђн, яшђњ рђвеше чагылу. Хикђялђњче образы. Югалган колын вакыйгасына салынган мђгънђ. Ђсђрнећ сђнгатьчђ тел-стиль чаралары.
ХЂСЂН ТУФАН. Ђдипнећ фаќитале тормыш юлы, шђхесе. Тоткынлык чоры иќатында тормыш џђм язмыш, мђхђббђт џђм сагыш, матурлык џђм нђфрђт турында тирђн лиризм белђн сугарылган ђсђрлђре. Ђдипнећ иреккђ омтылышы, Туган ќирне сагыну, сљйгђнен юксыну тљлђге белђн кушылып, аныћ ќан авазы булып яћгыравы. Шагыйрьнећ лирик образы ("Каеннар сары иде", "Иртђлђр ќитте исђ", "Геллђр инде яфрак яралар", "Агыла да болыт агыла", "Сића", "Киек казлар", "Чђчђк сибелђ ќилдђ" џ.б.). Иќатыныћ соћгы этабында заман рухы арту, яшђеш, њткђн џђм бњгенгебез, миллђт џђм тел язмышы турында уйланулары. Ђдипнећ фђлсђфи-лирик фикерлђре аша табигать џђм кеше мљнђсђбђтлђре чагылу. Шйгырь тљзелешенђ яћалык кертње ("Туган тел турында ќырлар", "Џиндстанны эзлим", "Сњз кушасы килђ талларга", "Сљйли торган материя", "Кайсыгызныћ кулы ќылы", "Кармђт истђлеклђре" џ.б.).
СИБГАТ ХЂКИМ. Ђдипнећ тормышы, иќаты. Лирик геройныћ табигый хис тойгыларын тирђн лиризм белђн бирергђ омтылуы. Иќат юлында ђледђн-ђле Тукайныћ ђдђби образына мљрђќђгать итње. Сугыш темасына язган ђсђрлђрендђ сугышчан дусларын сагынып искђ алуы, тынычлык џђм ил язмышы турында уйланулары. Туган як темасыныћ бљтен иќатын ићлђп њтње. Шигырьлђренећ кљйгђ салынып, халкыбызныћ рухи чишмђсенђ ђверелње. Ђсђрлђрендђ шатлык-кайгыларын уртаклашучы ђнисенећ якты образы бирелњ ("Юксыну", "Пар ат", "Џђйкђл турында уйланулар", "Ђле џаман куркып уянамын", "Дуга", "Артиллерист Гыйльфан", "Колын", "Башка берни дђ кирђкми", "Ђнкђй" џ.б.).
ЂМИРХАН ЕНИКИ. Ђдипнећ тљрмыш џђм иќат юлы. Сугыш чоры хикђялђрендђ кешенећ рухи дљньясына, кичерешлђренђ бђйле ђхлакый сыйфатларыныћ тулырак ачылуы, аларда ќићњгђ ышаныч кљче тасвирлану ("Бала", "Ана џђм кыз", "Бер генђ сђгатькђ", "Ялгыз каз", "Тауларга карап").
Сугыштан соћгы елларда ђдипнећ тормыш дљреслеген ачуга йљз тотып, заманны борчыган мђсьђлђлђрне књтђрње. "Саз чђчђге" повестеныћ сюжетына салынган вакыйга. Мостафинныћ характер њзенчђлеклђре, карьерасы ќимерелњ сђбђплђре. Идият, Майпђрваз Байгузиннар, Наќия образы. Ђсђрнећ исеменђ салынган мђгънђ. "Рђшђ" повестеныћ композициясендђ тљш књрњ алымы. З. Сабитовныћ яшђњ рђвеше. Рђшидђнећ характер њзенчђлеклђре, бђхет тљшенчђсенђ карашы. Ђсђрнећ тљп идеясе.
"Ђйтелмђгђн васыять" повестенда ђхлакый мђсьђлђлђрнећ кискен итеп куелышы. Халыкныћ яшђњ рђвешен, ић матур сыйфатларын њзенђ туплаган, символ дђрђќђсенђ књтђрелгђн Акъђби образы. Ђсђрнећ тљп идеясен ачыклауда Кылган џђм Учак образлары. Повестьныћ сђнгатьчђ эшлђнеше. "Матурлык" хикђясендђ Бђдретдин џђм ђнисенећ њзара эчкерсез, мљлаем мљнђсђбђте. Ић зур матурлыкныћ кеше књћеленђ бђйле булуы. Матурлыкка бђя бирњче лирик герой. Ђсђрдђ пейзаж џђм тургай сайравы књренешлђренећ роле.
ГАРИФ АХУНОВ. Ђдипнећ тормышы, иќаты. "Хђзина" романыныћ сюжет-композиция њзенчђлеклђре, тљп конфликты. Нефть чыгару, яћа калалар салу, ђхлакый мљнђсђбђтлђр, хезмђткђ караш кебек мђсьђлђлђрнећ ђсђрдђ кеше язмышы аша бирелње. Арслан џђм Кђрим, Шђвђли карт џђм Лотфулла оста, Мљнђвђрђ џђм Фђйрњзђ образларына бђйлелектђ ђсђрнећ исеменђ салынган мђгънђлђрнећ ачылуы. Романда авыл белђн шђџђр арасындагы каршылыкныћ, табигатьне саклау проблемасыныћ куелышы.
"Идел кызы" романында Габбас мулла џђм Солтан азмышларына бђйле сюжет сызыклары. Ђсђрдђ њткђннећ иќтимагый џђм ђхлакый каршылыклары чагылу. Бик кыен шартларда да иманына хыянђт итмђњче Габбас мулла. Кызы Нурия белђн каршылыгыныћ чор идеологиясе белђн конфликтка њсеп ђверелње.
НУРИХАН ФЂТТАХ. Ђдипнећ тормышы џђм иќаты. "Итил суы ака торур" романында Болгар дђњлђте оешу џђм ислам динен кабул итњгђ бђйле вакыйгалар тезмђсе. Халыкныћ яшђњ рђвеше, гореф-гадђтлђре, йолаларыныћ Акбњре џђм Казаяк ырулары тормышына нигезлђнеп сурђтлђнње. Тотыш, Алмыш хан, Књрекле бикђ образлары. Ђсђрдђге вакыйгаларныћ бњгенге кљн белђн аваздашлыгы. Тарихи роман буларак њзенчђлеге.
"Сызгыра торган уклар" романыныћ тарихи ќирлеге. Туман тархан џђм Албуга язмышларына бђйле ике сюжет сызыгы. Ата-ул мљнђсђбђте, аныћ ђсђрдђге вакыйгаларны тотып торуы. Мђкер џђм хыянђт аркасында туган каршылыклар. Койтым бикђ џђм Тућгак алып образлары. Романда гадђт-йолаларныћ њзенчђлекле бирелеше. Ђсђрнећ теле, сђнгатьчђ эшлђнеше.
АЯЗ ГЫЙЛЂЌЕВ. Ђдипнећ тормышы, иќаты. "Гыйбрђтле" геройларны алгы планга чыгарып, кырыс реализмга нигезлђнгђн, кеше џђм ќђмгыять арасындагы каршылыкларны тасвирлаган ђсђрлђре. "Язгы кђрваннар" повестенда сугыш чорында њскђн буынныћ язмышы сурђтлђнњ. Ђсђрдђ авыл кешелђренећ эш-гамђллђре эхлак сыйфатлары џђм мђхђббђт хислђре аша бирелњ. Вакыйгаларны туплап торучы образлар буларак - Ђдилђ џђм Ибраџим. Аларныћ характерлары формалашуны ђдђби сурђтлђр белђн књрсђтњ. "Ќомга кљн кич белђн" повестеныћ сюжетына салынган вакыйгалар, композицион њзенчђлеге. Ђсђрдђге ђхлакый конфликтныћ асылы. Тормышта яшђњ мђгънђсе, максаты кебек мђсьђлђнећ милли гореф-гадђт, мирас, вљќлан тљшенчђлђре аша ачылуы. Халыкныћ зирђк ђхлагы чагылышы буларак сабыр, шђфкатьле, горур табигатьле Бибинур ђби образы. Аныћ Ќиџангирга булган саф, изге мђхђббђте, сђбђплђре. Ђсђрдђ тормыш-кљнкњреш ваклыкларыныћ еш кына ђдђби деталь итеп бирелње. "Ђтђч менгђн читђнгђ" повестеныћ сюжеты. Бер нђселдђн чыккан Сђлђхетдин белђн Мирфатыйх гаилђлђренећ њзара мљнђсђбђте нигезендђ чор проблемаларыныћ сурђтлђнње. Ђсђрдђ дуслык, татулык, туганлык мђсьђлђсе. Халкыбызныћ намуслы ђхлагын, књркђм гадђт-йолаларын хљрмђт итеп яшђгђн зат буларак Хђйретдин агай. Матди џђм рухи байлыкка автор карашы. Ирония џђм киная алымнарыныћ њзенчђлекле кулланылышы.
МЉХЂММЂТ МЂЏДИЕВ. Тормышы џђм иќагы. "Без кырык беренче ел балалары" повестенда укучы яшьлђрнећ кљндђлек тормышы аша чор картиналары ачылу. Тормышчан детальлђрнећ драматизм, юмор џђм лиризм белђн њрелеп баруы. Балаларныћ аћнары формалашуны тасвирлаганда ђдипнећ оста психолог булуы. Образларныћ ирония џђм киная аша, њткен ќор тел белђн сурђтлђнње. "Кеше китђ - ќыры кала" повестенда сугыш џђм сугьпптан соћгы елларда татар авылы тормышы чагылыш табу. Ђсђрнећ композицион яћалыгы. Њз холыклары, характерлары белђн аерыльш торган кызыклы џђм тормышчан образлар (Шђяхмђт, Заџри, Васфикамал, Хђкимулла, Нургали џ.б.). Ђсђрнећ тел-стиль њзенчђлеклђре.
ЂХСЂН БАЯНОВ - шагыйрь, прозаик џђм драматург. Шигырь- поэмаларында тирђн фђлсђфи фикер, лирик геройныћ рухи эзлђнњлђре, табигатькђ џђм мђхђббђткђ мљнђсђбђте, ќђмгыятьнећ аерым књренешлђрен тђнкыйтьлђњ, гаделлеккђ, килђчђккђ тирђн ышаныч хисе ("Кљзге урман", "Икмђк", "Тљнге бђхђс", "Элегия", "Сљйгђн ќирем" џ.б.). "Сђяхђтнамђ" поэмасында табигатьне саклау проблемасыныћ кискен итеп куелуы. Бу мђсьђлђнећ халык ђхлагы, гореф-гадђтлђре, теле сакланышы белђн бђйлђнештђ каралуы. Ђдипнећ заман алып килгђн њзгђрешлђр белђн табигать дљньясыныћ ќитди каршылыкка керње, соћгысына куркыныч янавы турында чаћ сугуы. Шартлылык алымнарыннан оста файдалануы. Поэмада шагыйрь образы.
ИЛДАР ЮЗЕЕВ. Шигъриятендђ хис џђм фикер гармониясе, табигыйлеккђ омтылу, яшьлек рухыныћ лирик хислђрдђ ачылуы. "Таныш моћнар", "Љзелмђс кыллар", "Мђхђббђт китабы", "Йолдыз кашка турында баллада", "Бакчачы турында баллада" џ.б. ђсђрлђре. Аларда кеше рухыныћ бљеклегенђ, мђхђббђткђ дан ќырлау, явызлыкка, ялганга нђфрђт хислђре чагылышы. Шигырьлђренећ ќырга ђверелње. "Љчђњ чыктык ерак юлга" поэмасында яшьлек џђм мђхђббђт, тормыш џђм ђхлак темаларыныћ њзђккђ куелуы. Фазылќан, Нур џђм "мин" - гыйбрђтле љч язмыш. Поэмада символик образлар, шартлылык алымнары.
ХЂЙ ВАХИТ. Тормыш юлы, иќаты. "Беренче мђхђббђт" драмасыныћ сюжет-композиция њзенчђлеге. Мавыктыргыч вакыйгалар аша мђхђббђт, дуслык, намус, хыянђт, хезмђткђ мљнђсђбђт кебек ќитди мђсьђлђрнећ куелуы. Рђхилђ џђм Тђлгатьнећ њзара џђм эчке каршылыклары. Сђлим Гђрђевичнећ характер сыйфатлары, эчке конфликты.
ТУФАН МИЋНУЛЛИН. Драматургиягђ килњ юлы. Иќатыныћ тема џђм жанр ягыннан тљрлелеге. Классик драматургиябездђн килгђн халыкчанлык, тел-сурђтлђњ байлыгы, тормышчан характерлар кебек традициялђрне њћышлы њстерње џђм ђсђрлђрендђ символика, шартлылыкка џ.б. алымнарга бђйле яћалыклар алып килње. "Дуслар ќыелган ќирдђ" драмасыныћ сюжет эчтђлеге. Ђкияткђ салынган идеянећ бљтен ђсђргђ метафора булып килње. Кешенећ тормышта њз урынын табып, мђгънђле яшђве мђсьђлђсенећ куелышы. "Дуслар"ныћ характер њзенчђлеклђре, бер-берсен аћламауныћ сђбђплђре. "Ђлдермештђн Ђлмђндђр" моћсу комедиясендђ яшђњ џђм њлем, ќђмгыять џђм њз алдындагы ќаваплылык, намус, њткђнгђ ихтирам, килђчђккђ ышаныч тљшенчђлђренећ фђлсђфи нигезе. Комедиячел конфликтныћ асылы. Халыкчан характер - Ђлмђндђр карт. Ђќђлнећ тљрле буяулар белђн сурђтлђнње. Ђсђрнећ сђнгатьчђ эшлђнешендђ аллегория џђм шартлылыкныћ роле. Кљлке тудыруда автор кулланган чаралар.
ШЂРИФ ХЉСЂЕНОВ. Тормышы, иќаты. "Ђниемнећ ак књлмђге" драмасыныћ сюжет-композиция њзенчђлеге. Ана намусы белђн тормышныћ бозык кагыйдалђренђ ияргђн бала арасындагы конфликт. Ђсђрдђ ата-ана алдындагы бурычыћны њтђњ, яшь буынны тђрбиялђњ, мђхђббђт џђм гаилђ кору кебек мђсьђлђлђрнећ чагылышы. Максуд, Инсаф, Сђяр џђм Ислам образлары. Ана васыяте. Ђсђрнећ исеменђ салынган мђгънђ.

ХЂЗЕРГЕ ТАТАР ЂДЂБИЯТЫ.

Хђзерге татар поэзиясенећ миллђт азатлыгын, халыкныћ телен, динен, гореф-гадђтлђрен сакляу юлына чыгуы. Тема џђм жанр тљрлелеге. Шигырь-поэмаларда њткђн тарихыбызга, олы шђхеслђргђ, бњгенгебез џђм килђчђккђ бђйле ђхлакый-фђлсђфи мђсьђлђлђр књтђрелњ. Поэзиягђ шигъри индивидуальлеклђре белђн аерылып торган яшь авторлар килњ.
НУРИ АРСЛАНОВ шигъриятендђ кеше шђхесе, аныћ табигать белђн мљнђсђбђте, яшђњ џђм њлем кебек фђлсђфи тљшенчђлђрнећ тирђн лиризм, хикмђтле сњз аша ачылуы ("Атлантида", "Тђлгђш-тђлгђш милђш", "Халкыма", "Давыл", "Була књрсен иде" џ.б.).
ГАМИЛ АФЗАЛныћ лирик шигырьлђрендђ туган ил, туган ќир, табигать матурлыгы. Ђдип сатирасында тормыштагы џђм аерым кешелђр характерындагы кимчелекле якларныћ турыдан-туры фаш ителње яки алардан мактаган булып кљлњ ("Дљнья матур, дљнья кић", "Татарстан таћнары", "Љянкелђр моћы", "Љф-љф итеп", "Мыштыбый", "Ялкау кызлар", "Мыек борам", "Кызыл балчык промартелендђ" џ.б.
ШЂЊКЂТ ГАЛИЕВ - дљньякњлђм танылган балалар язучысы. Лирик героеныћ эчкерсез, хыялга бай, еш кына хђйлђкэр булуы. Шђвђли џђм Камырша ќыелма образлары ( "Камырша", "Утсыз тљтен булмый", ''Њзећ нинди", "Тимерче Гомђр џђм гомер", "Физзарядка ясаучы куян", "Магнитофон онытмый", "Тамаша", "Кыћгыраулы мђктђп еллары" џ.б.).
РОБЕРТ МИЋНУЛЛИН шигъриятендђ нечкђ юмор белђн олы фикер ђйтњ, элеккедђн килгђн ђхлакый кагыйдђлђрнећ сакланышы љчен борчылу, балалар дљньясын, психологиясен яхшы белеп язу кебек њзенчђлеклђрнећ чагылышы ("Ђнкђмнећ догалары", "Ђти тљсле", "Џђйкђллђрне тыћлыйк", "Кунак егетлђр", "Энекђш кирђк мића", "Ђни мин кљчек књрдем", "Батырлык эшлђр идем", "Батыр булыгыз", "Иписез табын...", "Кем нђрсђ тарта?", "Йолдызлар", "Почмакта торам" џ.б.).
РАВИЛ ФЂЙЗУЛЛИН иќатыныћ тематик яктан кић џђм тармаклы булуы: табигать, акыл белђн хис кљрђше, бђхетле яшђњ, мђхђббђткђ мђдхия, Туган ил, халык турында уйланулар, ђти-ђни кебек изге затларны олылау џ.б. Лирик геройныћ борчылу, уйлану, юану , сђбђплђрен ќђмгыятьтђге шартлар белђн бђйле тљстђ ачуы ("Якты моћ", "Гљмбђзлђре - кояшмыни", "Њлем џђм Њлемсезлек", "Ќилфердђњче керлђр", "Халык ђле кышта яши", "Минем телем", "Кер чайкыйлар кызлар", "Ќаныћныћ ваклыгын...", "Мин сића йомшак таћ ќиле...", "Сђйдђш" џ.б.).
РЕНАТ-ХАРИС иќатыныћ тљп сыйфатлары: кешенећ рухи дљньясын, фикерлђњ рђвешен катлаулы чагыштырулар, кыю метафоралар ярдђмендђ ачу; туган ќире љчен борчылу; кеше џђм табигать арасындагы мљнђсђбђт; књренекле шђхеслђрнећ ђдђби образларын тудыру џ.б. ("Љянке", "Ак сљлге", "Ат", "Сусап кил", "Элегия", "Кыргый кыз" "Дљньям кызыксындыра", "Фатих Кђрим", "Ат иярлђњ", "Кеше").
МЉДЂРРИС ЂГЪЛЂМОВ шигъриятенећ хискђ, моћга тартым булуы, классик поэзиягђ йљз тотуы. Шагыйрьнећ њткђн тарихыбыз, бљек шђхеслђребез турында уйланулары, аларныћ бњгенгебез белђн аваздашлыкта бирелње. Шигырь-поэмаларыныћ халык иќатына тартымлыгы, фикерлђренећ кыска џђм ачык булуы, шигъри кабатлаулардан оста файдалануы ("Еракка китеп кара", "Замандашым монологы", "Бары шул", "Тукайдан хатлар", "Соћгы сњз", "Акмулла арбасы").
Хђзерге татар прозасында ил џђм халык тарихын яћача бђялђргђ омтылу, кеше язмышьш њзђккђ алып сурђтлђњ ягыннан М. ХЂСЂНОВнын, "Язгы аќаган" романы (Г. Ахунов "Идел кызы"). Ђсђрдђ бертуган Зђкиевлђргђ џђм Иргалигђ бђйле сюжет сызыклары. Газинећ аянычлы язмышы. Иргали образында авторныћ 30 еллар фаќигасен ђдђби алымнар белђн тасвирлавы.
Совет хакимиятенећ кешелексез якларын фаш итеп, шђхесне физик џђм рухи ќђберлђвен реалистик књренешлђрдђ тасвирлаган. И. СЂЛЂХОВныћ "Тайгак кичњ" ("Колыма хикђялђре") романы (Г. Тавлин "Афђт", А. Гыйлђќев "Йђгез, бер дога"). Ђсђрнећ жанр њзенчђлеге. Шђхес культыныћ халыкка алып килгђн фаќигасенђ капма-каршы буларак тоткыннарныћ рухи ныклыгы сурђтлђнњ. Хикђялђњче образы.
Миллђт язмышы џђм мљстђкыйльлек тљшенчђлђрен ерактагы џђм якындагы њткђнебезгђ бђйле ачарга омтылу књренеше буларак Р. БАТУЛЛАнын, "Сљембикђ" романы (Ф. Латыйфи "Хыянђт", Ќ. Рђхимов "Батырша", Р. Мљхђммђдиев "Сират књпере"). Ђсђрдђ ХVI йљздђ татар ханлыкларыныћ њзара џђм рус дђњлђте белђн мљнђсђбђтлђренећ њзенчђлекле бирелеше. Халкыбыз горурлыгы булган Сљембикђнећ олы образы, аныћ романтик сурђтлђрдђ тасвирлануы. Каракош образына салынган мђгънђ. Ђсђрнећ сђнгатьчђ эшлђнеше.
Татар халкыныћ њткђн тарихын, иќтимагый-рухи тормышын њзенчђлекле чагылдырган М. ХЂБИБУЛЛИНныћ "Кубрат хан" романы ("Илчегђ њлем юк", "Сљембикђ ханбикђ џђм Иван Грозный", "Хан оныгы Хансљяр"). Ђсђрдђ сурђтлђнгђн вакыйгаларныћ књптармаклы булуы џђм тарихи нигезе. Ђчке џђм тышкы каршылыкларны ќићеп, кљчле Болгар дђњлђте тљзњгђ ирешкђн зирђк Кубрат хан. Романныћ њзђгенђ алынган тљп мђсьђлђлђрне хђл итњдђ автор кулланган чаралар.
Р. МЉХЂММЂДИЕВнећ "Ак кыялар турында хыял" (М. Маликова "Шђфкать", Р. Мљхђммђдиев "Кенђри - читлек кошы") повестенда халыкныћ югары ђхлакый нормалары џђм традициялђр рухын яклап, бозыклык, миџербансызлык књренешлђренђ килешмђњчђнлек идеясен чагылдыруы. Ђсђрнећ сюжет-композиция њзенчђлеге. Тљп конфликтны ачуда автор кулланган чаралар. Микђй образы аша тормышыбызга њтеп кергђн ямьсез књренешлђрне фаш итњ. Дљньяны ђхлаксызлык "утыннан" коткаруга бђйле ђсђрнећ тљп идеясе.
Хђзерге драматургиянећ тормыштагы њзгђрешлђргђ таянып заман талђплђренђ йљз белђн борылуы. Сђхнђ ђдђбиятында миллђт язмышы, тормышыбыздагы гыйбрђтле ђхлакый проблемалар, табигатьне саклау џ.б. темаларныћ кић урын алуы. Ђсђрлђрдђ шартлы образларга мљрђжђгать итњ, романтик рух џђм метафорик алымнарны иркен куллану аша жанрлар байлыгына џђм форма тљрлелегенђ ирешњ. Драматургиягђ яшь кљчлђр килњ.
Тарихи-биографик жанрныћ активлашу њрнђге буларак, Г. Тукайныћ ђдђби образын яћача сурђтлђргђ омтылу ягыннан Р. БАТУЛЛАныћ "Сират књпере'' драмасы (Т. Мићнуллин "Без китђбез, сез каласыз", Ђ. Гаффар "Соћгы сђгать", И. Юзеев "Очты дљнья читлегеннђн"). Ђсђрдђ олы шагыйрьнећ соћгы айларын сурђтлђгђндђ тарихи дљреслек џђм ђдђби уйланма берлеге. Тукай џђм хатын-кыз мђсьђлђсенећ ућышлы хђл ителње. Патша жандармериясенећ мђрђмђтсезлеген, икейљзлелеген билгелђњче Шђњлђ образы.
Р. Хђмиднећ "Ќиде баќа" драмасында џђйкђл югалу џђм аны эзлђњ вакыйгасыныћ сюжетны тотып торуы. Бњгенге авылларныћ яшђешенђ бђйле мђсьђлђлђр књтђрелњ. Гаделлек тљшенчђсенђ нигезлђнгђн ђхлакый-иќтимагый конфликтныћ Књтђй, Дая, Вилена, Искђндђр, Дулат, Чуракай џ.б. образлар аша њтње. Геройларныћ њзенчђлекле сыйфатларда, кырыс мљнђсђбђтлђрдђ бирелње. Гомумкешелек кыйммђтлђрен раслауга бђйле ђсђрнећ тљп идеясе.
Ђдђбиятныћ џђрвакыт њсеш-њзгђрештђ булуы, яћадан-яћа ђсђрлђр белђн баюы џђм халыкныћ рухи тормышындагы роле арта бару.

Татар ђдђбияты фђненнђн сынауга ђзерлђнњ љчен тђкъдим ителђ торган ђдђбият исемлеге

I -бњлек

  1. Борынгы татар ђдђбияты /Тљзњчелђре Х. Мљхђммђтов, Х. Хисмђтуллин, Ш. Абилов џ.б. - Казан: Тат.кит.нђшр. 1963.-578 б..
  2. Гайнуллин М.Х. Татар ђдђбияты /XIX йљз (Югары уку йортлары љчен). - Казан: Таткнигоиздат, 1967. - 654 б..
  3. Госман X. Борынгы тљрки џђм татар ђдђбиятыныћ чыганаклары: Уку-укыту ђсбабы. - Казан: ун-т нђшрияты, 1981. -24 б..
  4. Нуруллин И.3. XX йљз башы татар ђдђбияты: Урта мђктђп укытучылары, студентлар џђм югары класс укучылары љчен дђреслек-кулланма.- Казан: Татар.кит.нђшр., 1982.-288 б..
  5. Татар ђдђбияты тарихы. 6 томда.1-5-т. Баш ред. Абдуллин Я.Г., Абилов Ш., Гыйззђтуллин Н.Г., Зђкиев М.3. џ.б.-Казан: Татар.кит.нђшр., 1986-1989..
  6. Ђдђбият белеме сњзлеге /Тљз-мљх. А.Г.Ђхмђдуллин. - Казан: Татар.кит.нђшр., 1990-239 б..

II - бњлек

  1. Ќђлђлиева М.Ш., Ђдџђмова Г.М., Сибгатуллина Д.Ш. Ђдђбият /5- нче сыйныф укучылары љчен дђреслек-хрестоматия. - Казан: Мђгариф, 1995. - 239 б..
  2. Ганиева Ф.Ђ., Гыйлђќев И.Г., Исламова Ф. Ђдђбият /VI класс укучылары љчен дђреслек-хрестоматия. - Казан: Татар.кит.нђшр., 1992-200 б..
  3. Хатипов Ф.М., Галимуллин Ф.Г. Ђдђбият /VII сыйныф укучылары љчен дђреслек-хрестоматия. - Казан: Мђгариф, 1993. -304 6..
  4. Ђхмђдуллин А.Г., Ганиева Ф.Ђ. Ђдђбият /Унберьеллык урта мђктђпнећ 8-нче сыйныфы љчен дђреслек-хрестоматия. - Казан: Мђгариф, 1993. - 319 б..
  5. Миннегулов X., Садретдинов Ш. Урта гасыр џђм XIX йљз татар ђдђбияты /Урта мђктђп џђм гимназиялђрнећ 9-нчы сыйныфы, урта махсус уку йортлары, педагогия училищелары, колледж џђм лицей укучылары љчен дђреслек. -Казан: Мђгариф, 1994-336 б..
  6. Татар ђдђбиятыннан-хрестоматия (Борынгы џђм урта гасыр, XIX йљз ђдђбияты) /Урта мђктђп џђм гимназиялђрнећ 9-нчы сыйныфы, урта махсус уку йортлары, педагогия училищелары, колледж џђм лицей укучылары љчен/Тљзњчелђре: Х.Ю. Миннегулов, Ш.А. Садретдинов. -Казан; Мђгариф, 1995-383 б..
  7. Хђсђнов М.Х., Ђхмђдуллин А.Г., Галимуллин Ф.Г., Нуруллин И.3. Ђдђбият (XX йљз башы џђм 20-нче еллар татар ђдђбияты) /Унберьеллык урта мђктђпнећ 10-нчы сыйныфы љчен дђреслек. - Казан: Мђгариф, 1994.-367 б..
  8. Татар ђдђбиятыннан хрестоматия: Унберьеллык мђктђпнећ 10-нчы сыйныфы љчен /Тљзњчелђре : А.Г. Ђхмђдуллин, Ф.Г. Галимуллин. - Казан: Мђгариф, 1995.-431 6..
  9. Галимуллин Ф.Г., Галиуллин Т.Н. џ.б. Ђдђбият (ХХ йљзнећ 30-90 елларында татар ђдђбияты) /Унберьеллык урта мђктђпнећ, 11-нче сыйныфы љчен дђреслек, беренче кисђк.- Казан: Мђгариф, 1995.-159 б..
  10. Галимуллин Ф.Г., Галиуллин Т.Н., Ганиева Ф.Ђ., Ђхмђдуллин А.Г., Юзиев Н.Г. Ђдђбият (XX йљзнећ 30-90-нчы елларында татар ђдђбияты): Унберьеллык урта мђктђпнећ 11-нче сыйныфы љчен дђреслек, икенче кисђк.- Казан: Мђгариф, 1995.-199 б..
  11. Яхин А.Г. Ђдђбият /5 сыйныф љчен дђреслек-хрестоматия. - Казан: Татар.кит.нђшр., 1992.-143 б..
  12. Яхин А.Г. Ђдђбият /Унберьеллык мђктђпнећ 6-7 сыйныфлары љчен дђреслек-хрестоматия.- Казан: Мђгариф, 1993.-287 б..
  13. Яхин А.Г. Ђдђбият /Унберьеллык мђктђпнећ 8-нче сыйныфы љчен дђреслек-хрестоматия.- Казан: Мђгариф, 1994.-223 6..
  14. Яхин А.Г. Ђдђбият /Унберьеллык мђктђпнећ 9-нчы сыйныфы љчен дђреслек-хрестоматия.- Казан: Мђгариф, 1994.-336 б..
  15. Яхин А.Г. Ђдђбият /Унберьеллык мђктђпнећ 10-нчы сыйныфы љчен дђреслек-хрестоматия.- Казан: Мђгариф, 1995.-335 б..
  16. Яхин А.Г. Ђдђбият /Унберьеллык мђктђпнећ 11-нче сыйныфы љчен дђреслек-хрестоматия.- Казан: Мђгариф, 1996.



Татарстан республикасыныћ компьютер челтђре Web-серверы
©1997-99 Казан дђњлђт университеты