Татар филологиясе, тарихы џђм кљнчыгыш теллђр факультеты


Кабул итњ комиссиясе

ТАТАР ЂДЂБИЯТЫ БУЕНЧА
КАБУЛ ИТЊ ИМТИХАННАРЫ ЉЧЕН
ПРОГРАММА (МЉГАММЂ)

Татар филологиясе, тарихы џђм кљнчыгыш теллђр факультетына рус мђктђбен тђмамлап укырга керњчелђргђ атап эшлђнде


КАЗАН - 1997

Программа 1996 елныћ 16 декабрендђ татар теле џђм ђдђбиятын укыту методикасы кафедрасында тикшерелде џђм тђкъдим ителде.
Тљзњчедоцент Д.Ф. Заџидуллина
Фђнни редакторакадемик Т.Н. Галиуллин


Бу программа татар ђдђбияты буенча, рус мђктђплђре, гимназия-лицейлары, педагогия училище џђм колледжларыныћ рус сыйныфларын тђмамлап, татар ђдђбияты курсын њзлђштереп килгђн абитуриентларга йљз тотып махсус эшлђнде. Мондый яшьляр Казан дђњлђт университетыныћ татар филологиясе, тарихы џђм кљнчыгыш теллђр факультетына керњ имтиханын татар ђдђбияты буенча шушы программага нигезлђнеп тљзелгђн билетлар белђн тапшыралар.
Программа рус мђктђплђрендђге татар балалары љчен тљзелгђн татар ђдђбияты программысына (тљзњче проф. Ф.М. Мусин) џђм басылып чыккан дђреслеклђргђ таянып язылды. Темалар борынгы ђдђбияттан башлап бњгенге кљн ђдђбиятына кадђр килгђн тђртиптђ урнаштырылды. Чорлар арасындагы књчеш-бђйлђнешлђргђ игътибар ителде.
Программаныћ максаты - абитуриентларга мђктђптђ алган белемнђрне искђ тљшерњгђ, тулыландыруга ярдђм итњ, ђдђбият материалын тирђнтен љйрђнњгђ юнђлеш бирњ, керњ имтиханнарына мљстђкыйль-иќади ђзерлђнњгђ булышу. Шућа књрђ программа кићђйтеп тљзелде, ягъни анда имтихан билетларындагы сораулар гына тњгел, аерым бер сорауга ќавап бирњ барышында телгђ алынырга, кузгатылырга тиешле мђсьђлђлђр, детальлђр дђ бирелде. Мђсђлђн, "Идегђй" дастаны буенча билетларда бер сорау куелган. Программа исђ шул сорауга ќавап биргђндђ нђрсђлђр сљйлђргђ, кайсы љлешлђргђ игътибар итђргђ кирђклекне дђ искђртђ (6 битне кара).
Рус мђктђбендђге татар балалары љчен ђдђбият дђреслеклђре ђдђби ђсђрлђрнећ аерым љзеклђрен уку, шулар турында сљйлђшњне њзђккђ куя. Шулай ук кайбер катлаулы мђсьђлђлђр, ђдђбиятныћ аерым чорлары, язучылар иќаты, теоретик мђгълњматлар мђктђп дђреслеклђрендђ љстђн-љстђн генђ карала, ђйтелеп кенђ кителђ. Лђкин без Казан университетына керергђ, килђчђктђ татар теле, ђдђбияты белгече булырга телђњчелђр дђреслек белђн генђ чиклђнђ алмый дип саныйбыз. Керњ имтиханнарында ђдђби ђсђрлђрнећ тулы текстлары (алардан љзеклђр генђ тњгел) турында сњз алып бару, ђдђби материалга таянып, њзећнећ фикерећне-карашыћны, эстетик зђвыгыћны, ђдђбиятка џђм ђдђби ђсђргђ мљнђсђбђтећне књрсђтђ белњ кирђк. Ђсђрне анализлаганда, бђялђгђндђ теоретик тљшенчђлђрне урынлы куллану матур тђэсир калдыра. Программа, ђдђби ђсђр, язучы иќаты яки чор ђдђбияты турында сњз алып барганда, аныћ њзенчђлеклђрен, яћалыгын, традициялђрне дђвам иту ягын, "язучы стиле", "чор ђдђбияты стиле"нђ дђ игътибар бирде, кайбер сыйфатларны билгелђп, аерып та барды.
Программаныћ ахырында керњ имтиханнарына ђзерлђнгђндђ файдалану љчен тђкъдим ителђ торган китаплар исемлеге китерелде. Лђкин абитуриент беренче эш итеп программада телгђ алынган ђдђби ђсђрлђрнећ тљп текстларын укып чыгарга тиеш. Исемлектђге дђреслеклђр, ярдђмлеклђр, фђнни хезмђтлђр исђ ђлеге материалга таянып ђдђбиятны њзенчђ аћларга, фикер, караш, бђялђр тљрлелеген исђпкђ алып, њз мљнђсђбђтећне булдырырга, њз фикерећне исбатларга ярдђм итђр.

ТАТАР ХАЛЫК АВЫЗ ИЌАТЫ.

Халык авыз иќаты турында тљшенчђ. Бик борынгы заманнарда барлыкка килеп, бу ђсђрлђрнећ њсеш-њзгђрешлђр кичерње, мљстђкыйль сђнгать ђсђре буларак формалашуы. Аныћ књмђк иќат ќимеше булып, халыкныћ тирђн акыл џђм бай тормыш тђќрибђсен, дљнья, тормыш-яшђешне аћлау џђм аћлатуын, йљгерек фикерен, њткен књзен, тапкыр сњзен, гамђл-гадђтлђрен, телђк-хыялларын, шатлыгын-хђсрђтен џђм моћ-зарын њзенђ сыйдырып шулар турында сљйлђп торуы.
Татар халык авыз иќаты жанрлары. Ђкиятлђр, алардагы якшылык белђн явызлык кљрђше. Ђкиятлђрнећ тљрлђре: тылсымлы ђкиятлђр, хайваннар турындагы ђкиятлђр, кљнкњреш ђкиятлђре. Тылсымлы ђкиятлђрдђ тљп герой - батыр егетнећ њзеннђн кљчлерђк затлар белђн кљрђшкђ чыгуы, алардагы хыял, тылсым; мифик образларга мљрђќђгать итњ, њзенчђлекле башлам џђм бетем, кабатлаулар, шартлылык, књпертњ, кечерђйтњ кебек чараларныћ кулланылуы. Хайваннар турындагы ђкиятлђрдђ хайваннар арасындагы конфликтлар, вакыйгалар аша кешелђр тормышы турында сљйлђњ. Бу тљрнећ њзенчђлеклђре: сынландыру, хайваннардагы билгеле сыйфатларны кешегђ књчереп кую, диалог формасына мљрђќђгать итњ џ.б. Кљнкњреш ђкиятлђрендђ гадђти тормыш вакыйгаларын сурђтлђњ, яхшылык џђм явызлык кљрђшенећ аерым кешелђрдђге тырышлык, ућганлык, юмартлык, ярдђмчеллек кебек сыйфатларныћ кайберђњлђрдђге саранлык, ялкаулык, куркаклык, ялагайлык кебек сыйфатлардан љстен чыгуы рђвешендђ бирелешен татар халык ђкиятлђре мисалында сљйлђњ.
Халыкныћ акыллы, хикмђтле сњзе буларак мђкаль џђм ђйтемнђр. Аларда тирђн-њткен фикер, зирђклек, тђќрибђ, ђдђп-ђхлак кагыйдђлђре, нђтиќђ, гомумилђштерњ. Тематик яктан тљркемлђњ, белем-мђгърифђт, џљнђр, кешегђ хас сыйфатлар, туган ќир турында мђкальлђр. Мђкаль-ђйтемнђрдђге туры џђм књчерелмђ мђгънђлђр, тљсмерлђр, ритмика, сурђтле фикерлђњ алымнары.
Метафорик сљйлђмнећ бер тљре буларак табышмаклар. Ђйбер яки књренешлђрне охшату, чагыштырып, арттырып ђйтњ юлы белђн ясалган табышмаклар, аларныћ тљзелеше. Логик образлы ђкият-табышмаклар. Балалар фольклоры: тизђйткечлђр, шарадалар, логогрифлар, алар башкара торган њзенчђлекле вазыйфалар.
Халыкныћ рухын, ќанын хис-кечерешлђр аша књрсђтњче жанр - ќырлар, аларда сњз џђм кљй бердђмлеге. Халыкныћ тарихын, яшђњ рђвешен, хђсрђт-сагышын, љмет-шатлыгын, телђк-омтылышларын гђњдђлђндерњгђ карап ќырларны тљркемлђњ. Ќырда башкаручы тойгылары. Халык ќырларын сђхнђдђ яшђтњчелђр: Гљлсем Сљлђйманова, Зљлђйха Хисмђтуллина, Зифа Басырова, Рђшит Ваџапов, Илџам Шакиров џ.б. Татар халык ќырларына хас образлар, сыйфатлар.
Тљрки халыкларныћ фольклорында гына очрый торган жанр - бђетлђр, аларныћ тормышчан нигезе џђм вакыйгалылык. Бђетлђрнећ кеше кайгысын, фаќигане йљрђгенђ якын алуы, сизгерлеге хакында сљйлђве. "Сак-сок" бђетенећ хыялый сюжеты, књренешлђрдђге уйдырма џђм чынбарлык. "Сљембикђ бђете", ђсђрне иќат итњгђ этђргеч биргђн вакыйгалар, шђхес язмышы. Бђеттђге Сљембикђ образына хас сыйфатлар, аныћ кичерешлђре. Фаќигалар, аларныћ сђбђплђрен Сљембикђ авызыннан аћлату. Бђетнећ шигъри формасы, теле, хикђялђњ рђвеше.
Риваятьлђр џђм легендалар, алардагы вакыйга-хђллђр, уйдырма, могќиза, хыял. Казан шђџђренећ исеме, барлыкка килње белђн бђйле риваятьлђр. "Утсыз кайный торган Казан" риваяте, "Казан" атамасыныћ аћлатылуы. Легендаларныћ тематикасы, яшђњченлеге. "Зљхрђ кыз" легендасындагы могќиза џђм гадђти тормыштагы сыйфатларга ия каџарманнар.
Дастан жанры, аныћ књлђмле, кић колачлы булып, катлаулы вакыйгалар, зур шђхеслђр язмышын књрсђтње, халык тарихы турында сљйлђве. "Идегђй" дастаныныћ туу тарихы, реаль нигезе-ќирлеге. Ђсђрнећ њзђк герое - Идегђй, аныћ ил љчен кљрђше, шђхесе-характеры. Дастанныћ сюжеты, Туктамыш хан - Котлыкыя би, Туктамыш хан - Шаџ Тимер, Идегђй - Йђникђ, Идегђй - Туктамыш хан, Норадын - Туктамыш хан, Норадын - Кадыйрбирде, Норадын - Идегђй конфликтлары. "Идегђй"дђге нђфислек, тел-сурђтлђњ чаралары байлыгы, тел-сљйлђм хасиятлђре. Дастанныћ язмышы, халыкка китап, спектакль, ќырлар рђвешендђ ђйлђнеп кайтуы. Татар фольклоры џђм язма ђдђбиятында "Идегђй" традициялђре.
Халык авыз иќаты џђм язма ђдђбият арасындагы бђйлђнешлђр: уртак яклар, аерымлыклар. Фольклорныћ язма ђдђбиятка нигез булуы, ђдђбиятныћ фольклор материалын, сурђт-образлар, символларны файдалануы, халык авыз иќатындагы сђнгатьчђ фикерлђњ алымнары, чараларыныћ ђдђбияткђ књчње, аны баетуы. Халык авыз иќаты ђсђрлђренећ язма ђдђбият йогынтысында камиллђшђ, шомара баруы.

ЂДЂБИЯТ ТЕОРИЯСЕ.

Образ турында тљшенчђ биру, аныћ индивидуальлеге џђм гомумилеге. Ђдђби ђсђрдђ кеше образы, характер, тип. Эпик ђсђрдђ сљйлђњче-хикђялђњче образы, аныћ ђсђрдђ сурђтлђнгђннђргђ мљнђсђбђте џђм автор бђясе. Персонаж. Лирик геройдагы хис-кичерешлђр. Ђсђрдђге табигать, предмет образлары. Ђдђбиятта мифик, шартлы, символик, метафорик образлар.
Ђдђби ђсђрдђ тема, проблема, идея. Сюжет џђм конфликт турында тљшенчђ, ђсђрнећ композициясе. Ђдђби ђсђрнећ формасы: тезмђ џђм чђчмђ ђсђрлђр. Тел-сурђтлђњ чаралары: чагыштыру, сынландыру, метафора, эпитет, аллитерация, ассонанс, рђдиф, антитеза, риторик эндђш, ялгау џ.б. Аларныћ ђдђби ђсђрдђге вазыйфасы, роле.
Иќат тљшенчђсе. Язучы шђхесе, аныћ дљньяга карашы џђм ђдђби ђсђрлђре. Ђдђбиятта эчтђлек џђм форма берлеге. Язучы стиле.
Ђдђбиятнећ тљрлђргђ џђм жанрларга бњленеше. Эпик тљргђ хас њзенчђлеклђр: тормыш књренешлђрен кићлектђ сурђтлђњ, выкыйгаларга нигезлђнње, чђчмђ формада язылу џ.б. Хикђя, очерк, повесть роман жанрларына хас сыйфатлар. Тарихи џђм автобиографик, биографик, фантастик џ.б. тљр ђсђрлђр.
Татар теленећ тљп диалектлары (урта диалект, кљнбатыш (мишђр) диалекты џђм кљнчыгыш (Себер татарлары) диалекты.
Драма, аныћ сђхнђ љчен язылуы, тормышныћ конфликтлы љзеген сурђтлђњ, диалог формасында булуы. Трагедия, комедия, драма жанрлары. Драма ђсђрендђ тљп џђм ярдђмче конфликтлар, персонажлар сљйлђме, ремарка. Књренекле татар драматурглары џђм артистлары.
Лирик тљр, аныћ эчтђлеге - хис-кичереш, шуныћ сђбђбе. Шигъри жанрлар. Силлабик шигырь џђм гаруз. Шигъри сљйлђм тудыру чаралары: строфа, иќек, рифма џђм ритм. 1917 елга кадђргђ ђдђбияттагы жанрлар: газђл, хикмђт, мђдхия, мђрсия, робагый, хат џ.б.
Лиро-эпик жанрлар, алардагы лирик џђм эпик сыйфатларныћ бергђ яшђве. Поэма, баллада, нђсер, аларга билгелђмђ бирњ, њзенчђлекле сыйфатларын билгелђњ.
Юмор, сатира тљшенчђлђре. Келке тудыручы чаралар: сарказм, ирония, аллегория, пародия. Юмор џђм сатираныћ ђдђби тљрлђргђ, жанрларга њтеп керње.
Сђнгать тљрлђре џђм ђдђбият. Ђдђбиятныћ тормыш-чынбарлык белђн бђйлђнеше, максаты, бурычлары, кеше тормышында урыны, ђџђмияте. Ђдђбиятта романтизм џђм реализм юнђлешлђре. Мђгърифђтчелек ђдђбияты џђм тђнкыйди реализм.

ЂДЂБИЯТ ТАРИХЫ.

Татар ђдђбияты тарихын чорларга бњлњ. Борынгы тљркилђр, аларда язу. Туран (џун), рун, уйгур графикалары, ислам дине џђм гарђп алфавиты кулланыла башлау. Г о м у м т љ р к и ђ д ђ б и я т - татар ђдђбияты тарихыныћ башлангычы. Ић борынгы тљрки ђдђби мирас - Мђхмњд Кашгарыйныћ "Диване легатет-тљрк" сњзлеге, Йосыф Баласагунлыныћ "Котадгу белек" поэмасы, Ђхмђд Ясђви, Сљлђйман Бакырганый шигырьляре. Аларда књтђрелгђн ђхлак мђсђльлђлђре, њгет-нђсихат. Кешегђ џђм кешелеклелеккђ дан ќырлау.
Гомумтљрки традициялђрнећ татар ђдђбиятында дђвам итње.
Болгар чоры ђдђбияты. Болгар тарихына кыскача књзђтњ: Хђзђр дђњлђте, Бљек Болгар мђмлђкђте тљзелњ, Болгарда ислам динен кабул итњ. Сђяхђтнамђ-ельязмаларында Болгар дђњлђте хакында мђгълњматлар. Болгар мђдђнияте: мђгариф, фђн, фольклор.
Кол Галинећ "Кыссай Йосыф" поэмасы. Кол Гали шђхесе џђм ђсђрнећ язылу тарихы хакында билгеле мђгълњматлар, сюжет чыганаклары. Поэманыћ сюжеты, каџарманнары. Тљп герой Йосыф, аныћ башыннан кичкђн хђллђр, аћа саф сыйфатлар. Ягъкуб белђн Йосыф, Зљлђйха белђн Йосыф сызыклары. Шагирьнећ поэмада чагылыш тапкан љмет-хыяллары: аллага ышанган џђм бирелгђн, сабыр тугры, башкаларга яманлык кылмый торган кеше, гадел хљкемдар... Ђсђрдђге поэтик образлар, тел-сурђтлђњ чаралары, ачышларыныћ њзеннђн соћгы ђдђбиятта њстерелње. Ђсђрнећ халкыбыз рухи тормышында тоткан урыны: элек-электђн џђр гаилђдђ диярлек сердђш џђм кићђшче кебек яшђве, мђктђп-мђдрђсђлђрдђ уку асбабы, ђдиплђр љчен њрнђк-љлге, ђдђбиятта-сђнгатьтђ яћадан-яћа ђсђрлђр тууга рухландыручы, этђргеч бирњче булуы џ.б.
Алтын Урда чоры ђдђбияты. Алтын Урда мђмлђкђте: халкы, тарихы, яшђеше. Алтын Урда ђдђбияты: кешене, аныћ эчке дљньясын, яшђештђге урынын, эш-гамђллђрен књрсђтњ, белемле, сабыр, итагатьле, мђрхђмђтле булырга чакыру. Ђдђбиятта жанр тљрлелеге.
Бу чорда иќат иткђн ђдиплђр. Котбныћ "Хљсрђњ ва Ширин" Харђзминећ "Мђхђббђтнамђ" поэмаларында мђхђббђтнећ олылыгын, хатын-кызныћ матурлыгын ќырлау. Мђхмњд Болгариныћ "Нђџќел фђрадис", Хисам Кятибнећ "Ќђмќђмђ Солтан" ђсђрлђрендђ яхшылык, тыйнаклык, тугрылык кебек ђхлак сыйфатларын зурлау, мђћгелек џђм кеше гомере, тормышы турында фђлсђфи уйланулар.
Сђйф Сараиныћ "Гљлстан", "Сљџђйл вђ Гљлдерсен" ђсђрлђре, авторныћ тормышына кагылышлы мђгълњматлар. "Гљлстан"да ђхлакый карашлар, укымышлылык, мђрхђмђтлелек кебек сыйфатларны мактау, комсызлык, икейљзлелек, тђкђбберлекне тђнкыйтлђњ. Яшђњ мђгънђсе, аныћ игелекле хезмђттђ башкаларга бђхет, шатлык китерње хакында фикерлђр. "Сљџђйл вђ Гљлдерсен" дастаныныћ сюжеты. Илаџи мђхђббђт, тугрылыкныћ матурлыгы. Ђсђрдђ дастан жанрына хас сыйфатлар.
Казан ханлыгы чоры ђдђбияты. Казан ханлыгы барлыкка килњ. Биредђ мђгариф, фђн, тормыш. Казан шђџђре. XV-XVI йљз татар ђдиплђре: Хђсђн Кайгы, Љмми Камал, Колшђриф, Мљхђммђд Ђмин.
Мљхђммђдъярныћ тормыш юлы џђм иќаты. "Тљхфђи Мђрдан", "Нуры содур" поэмаларында њзђккђ куелган сыйфатлар: игелеклелек, рђхим-шђфкать, гаделлек, юмартлык. Аныћ ил бђхете џђм кеше бђхете турында уйланулары, ил бђхетен - мђгърифђтле, гадел патшага, кеше бђхетен - башкаларга мђрхђмђт кылуга бђйлђп каравы. Мљхђммђдъяр тудырган образлар, тел-стиль њзенчђлеклђре: канатлы сњзлђр, мђкальлђр куллану, акыллы сњз, нђсихђт белђн нђтиќђ чыгару џ.б.
XVII йљз ђдђбияты. Милли дђњлђтчелеге юкка чыгарылып, татар халкыныћ коллыкка тљшње. Мђдђни тормыш, ђдђбиятнећ ярлылануы. Ђдђбиятта халык тормышындагы џђм аерым кешелђр язмышындагы аяныч хђллђр, фаќигале вакыйгаларныћ яктыртылуы (бђетлђр), шуларда да азатлыкка, бђйсезлеккђ чакыру рухыныћ саклануы.
Суфый шагыйрь Мђњла Колый, аныћ тљп идеалы - диндар, аллага чын књћелдђн бирелгђн, ихлас гадел, инсафлы, ярдђмчел шђхес. Мђњла Колый ата-ана белђн бала мљнђсђбђте кебек дљньяви мђсьђлђлђрнећ куелышы, мђгърифђтле, юмарт кешелђргђ ихтирамлы, шђфкатьле, ярдђмчел булырга љндђњ. Хикмђтлђрнећ сђнгатьчђ эшлђнеше.
Габди шигырьлђрендђ кешелђрдђ булырга тиешле матур сыйфатларны, књркђм эш-гамђллђрне тасвирлау.
XVIII йљз ђдђбияты. XVIII йљзнећ иќтимагый, сђяси тормышы. Татар дљньясына зур тђэсир ясаган вакыйгалардан Пугачев хђрђкђте. Татарларда урта џђм бай катлауларныћ ныгуы, артуы, моныћ ђдђбият, мђгариф, фђн њсешенђ йогынтысы. Бу чор ђдђбиятына хас сыйфатлар, жанр њзгђреше: сљђхђтнамђ, хикђят, мђдхия, мђрсия џ.б. XVIII йљздђ иќат иткђн ђдиплђр: Габдессђлам, Ђхмђдбик, Таќеддин Ялчыгол џ.б.
Габдерђхим Утыз Имђнинећ тормыш юлы, књпкырлы эшчђнлеге. Шагыйрь иќатында гыйлем-мђгърифђт мђсьђлђлђре, укымышлы кешелђрне мактау, наданнарны тђнкыйтьлђњ. Белемнећ џљнђр, эш-гамђл белђн тыгыз бђйлђнеше, ђхлакый якка тђэсире турында язу. Дуслык, гаделлек, юмартлык, сабырлык, игелеклелек сыйфатларны књтђрњ, икейљзлелек, вђгъдђсезлек, саранлык, тђкђбберлекнећ начарлыгын сурђтлђњ. "Гыйлемнећ љстенлеге турында", "Егет булу турында" шигырьлђре, њгет-нђсихђт, акыл бирњче, кићђш итњче лирик герой. Хатыны Хђмидђгђ мђрсия. Шагирьлђрнећ тљзеклеге, хикмђтле сњз-афоризмнарны књп куллануы.
XIX йљз ђдђбияты. XIX йљзнећ иќтимагый тормышы, татар рухи дљньясыны зур йогынты ясаган вакыйгалар: татар китаплары књплђп басыла башлау, "Тђрќеман" гђзитђсе нђшђр ителњ, Казан университеты ачылу, татар халкыныћ рухи мирасына игътибар кљчђю џ.б. XIX йљз ђдђбиятыныћ њсеш њзенчђлеклђре: хыялый эчтђлекле, романтик рухлы ђсђрлђр белђн бергђ реалистик, тормышчан китаплар иќат ителњ, кешене иќтимагый шартларда књрсђтђ башлау, гасыр ахырына миллђт язмышы мђсьђлђсенећ ђдђбияттагы њзђк проблемага ђверелње, ђсђрлђрдђ авторныћ уйланулары, фђлсђфи фикерлђренђ зур урын бирелњ џ.б. Мђгърифђтчелек хђрђкђте турында белешмђ, мђгърифђтчелек ђдђбияты. XIX гасыр ахырында татар драматургиясе формалашу, беренче ђсђрлђр: Габдрахман Ильясиныћ "Бичара кыз" (1887), Фатих Халидинећ "Рђдде бичара кыз" (1888), Галиђсгар Камалныћ "Бђхетсез егет" (1898) драмалары, аларда хатын-кыз азатлыгы, шђхес иреге, бала тђрбиялђњ, гаилђ мђсьђлђлђренећ њзђккђ куелуы.
Габдельќђббар Кандалый, тормыш юлы, иќаты. "Рисалђи-л-иршад", "Кыйссаи Ибраџим Ђдџђм" поэмаларындагы тормыш, яшђеш хакында књзаллаулары, бљлемле, кешелђргђ хљрмђтле, юмарт булырга чакыруы. "Сђхипќамал" поэмасы, шигъри хатлары. Мђхђббђтне ић олы хис џђм яшђњ мђгънђсе дђрђќђсенђ књтђрњ, хатын-кыз гњзђллегенђ дан ќырлау. Г. Кандалыйныћ дљньядагы, табигатьтђге, ђйлђнђ-тирђдђге џђр гњзђллеккђ гашыйк лирик герое, аныћ искђн ќиллђргђ, очкан кошларга, агачларга мљрђќђгать итеп, сљю сагышын, аерылу кайгысын, сагыну ачысын сљйлђве. "Йљрђккђ кан утырды", "Сабырлык бирсђнђ, алла!", "Сђлам яздым сића, ќаным", "Сагыну" кебек шигырьлђре. Г. Кандалый - шигырьлђренећ тел-стиль њзенчђлеклђре, сурђтлек чаралары: матурлыкны тасвирлаганда кулланган чагыштырулар, метафоралар, омоним сњзлђр, тљш књрњ, сђяхђт кылу, хат язу, монолог алымнарына мљрђќђгать итње, фольклордан килгђн традицион образ-сурђтлђрне яћарту. Ђдипнећ татар шигырен нђфислђњгђ керткђн љлеше.
Књренекле мђгърифђтчелђр. Шиџабеддин Мђрќанинећ тормыш юлы, гыйльми эшчђнлеге, фђнни хезмђтлђре. Китапларында татар тарихы: халыкныћ килеп чыгышы, њткђне, буыннар-нђселлђре, йола-гадђтлђре; халыкныћ эстетик џђм фђлсђфи фикер тарихы: татарныћ рухи тормышы, сњз сђнгате, дљньяны кабул итње џђм аћлатуы, мђгарифе, аерым галимнђр, ђдиплђр, руханиларныћ тормыш-эшчђнлеклђре хакында язуы. Ш. Мђрќаниныћ татар дљньясында тоткан урыны, замандашлары џђм соћрак яшђгђн-иќат иткђн ђдиплђр, галимнђрнећ Мђрќанигђ мљнђсђбђте, хљрмђте.
Мифтахетдин Акмулланыћ язмышы, шђхесе. Иќат мирасы: мђгърифђтчелекне алга сљреп язган ђсђрлђре; тоткынлыкта иќат ителгђн џђм иќтимагый гаделсезлеккђ ризасызлык белдергђн шигырьлђре; фђлсђфи, дини ђхлакый мђсьђлђлђр хакында тљрле уйланулар эченђ алган парчалар. Чичђнлеге, мђкаль-ђйтемгђ, хикмђтле сњзгђ таянуы. Ђсђрлђрендђ кеше џђм кешелеклелекне њзђккђ куюы. Акмулланыћ укымышлы, чын књћелдђн дингђ бирелгђн, гадел, тапкыр, акыллы лирик герое, аныћ башкаларны да шућа љндђве.
Каюм Насыйринећ гомер юлы. Аныћ тел белеме, математика, фђлсђфђ, география, медицина, хокук, игенчелек, аш-су ђзерлђњ џ.б. фђннђр буенча китаплар язуы. Каюм Насыйринећ тарихи хезмђтлђре, Казан тарихын, аерым татар авылларыныћ тарихын, татар этнографиясен, атаклы кешелђрнећ тормышын-эшчђнлеген љйрђнње. Татар фольклорын ќыюы, анализлавы, кире халыкка кайтару, ќиткерњ буенча эшлђве. Аныћ татар ђдђбияты тарихын (Утыз Имђни, Г. Кандалый џ.б. иќатын) љйрђнње, тђрќемђлђре. "Ђбњгалисина кыйссасы", "Кырык вђзир кыйссасы" џ.б. Мђгърифђтче, мљгаллим К. Насыйри, аныћ укыту-тђрбия љлкђсендђге карашлары.
Реалистик ђдђбияткђ нигез салучыларныћ берсе - Муса Акъегет.
Књп теллђр белњче, гаять укымышлы, морзалар нђселеннђн чыккан Акъегет, аныћ миллђт язмышы хакында уйлануы, килђчђкне, халыкныћ яхшы тормышка чыгуын гыйлем-мђгърифђт белђн бђйлђп куюы. "Хисамеддин менла" романыныћ жанры, ђсђрнећ сюжеты, андагы вакыйгалар. Автор идеалын чагылдырган геройлар, аларга хас сыйфатлар. Промышленник Гайса Зурколаков, гимназист, булачак чиновник Ђбњзђр бђк Дђњлђтгилдиев, мулла Хисамеддин џђм телђнче Мохтарны берлђштергђн фикер - татарны наданлыктан коткарып, гыйлем-мђгърифђткђ ирештерњ. Миллђтне алга ќибђрњгђ комачау ясый торган надан мулла Бикбулат образы. Мђгърифђтчелекне аерым кешелђр тырышлыгына гына бђйлђп калдырмыйча, акча, капиталныћ да бу эштђ ђџђмиятен књрђ алу. Хисамеддин белђн Хђнифђ мђхђббђте. Хђнифђ - авторныћ ђдђбиятка алып килгђн яћалыгы, укымышлы, ирекле хатын-кыз образы. Мђгърифђтчелек ђдђбиятында романныћ урыны.
Заџир Бигиевныћ тормыш юлы, укымышлы, зыялы, талантлы ђдипнећ романнар белђн танылуы. Ђдипне борчыган мђсьђлђлђр, аныћ кеше, миллђт, ќђмгыять, яшђеш хакында уйланулары. "Мећнђр яки гњзђл кыз Хђдичђ" романындагы маќаралы сюжет. Романдагы њзђк образлар, аларнныћ язмышы, авторныћ њз геройларына мљнђсђбђте. Муса Салихов џђм Габденнасыйр - уртак сыйфатлары, њзенчђлекле яклары. Кыю, ирекле, максатчан џђм фаќигале образ - Зљлђйха. Детектив жанр талђп иткђн геройлар џђм детальлђр. З. Бигиевныћ татар ђдђбиятына алып килгђн яћалыгы, тормыш-чынбарлыкныћ ђдђбиятта моћа кадђр сурђтлђнмђгђн якларын књрсђтње.
XX йљз башы ђдђбияты. Илдђге џђм дљньядагы сђяси-иќтимагый хђллђр, татарларда милли азатлык хђрђкђте кљчђю. Мђдђният љлкђсендђге њзгђрешлђр: књплђп китаплар басылу, вакытлы матбугат туу, татар театрыныћ аякка басуы, фђннећ тљрле тармакларында књтђрелеш џ.б. Татар ђдђбиятыныћ яћа њсеш-њзгђрешлђр чорына аяк басуы: жанрлар џђм иќат принциплары, стиль тљрлелеге. XX йљз башыныћ проза, поэзия, драматургия љлкђсендђ хезмђт иткђн зур ђдиплђре.
Габдулла Тукайныћ тормыш юлы: балачак сукмаклары, Кырлай, Казан, Уральск - Ќаектагы вакыты, Казанда яшђгђн џђм иќат иткђн чоры. Шагыйрь биографиясе џђм "Исемдђ калганнар" автобиографик ђсђре. Ђ. Фђйзинећ "Тукай" романындагы нђни Габдулла, И. Нуруллинныћ "Габдулла Тукай" ђсђрендђге шагыйрь Тукай образлары. Г. Тукай - журналист, ачы телле сатирик, сђяси кљрђшче, публицист.
Г. Тукай шигъриятендђ туган ќир, ил, туган телгђ мђхђббђт: "Туган авыл", "Туган ќиремђ, "Туган тел" шигырьлђре. Табигать гњзђллеген, ямен, миллђтнећ газизлеген ќырлау. "Сабыйга", "Эшкђ љндђњ", "Эш беткђч уйнарга ярый" кебек шигырьлђрендђ балалар дљньясын тасвир итњ, нђни бала образы џђм аћа нђсихђт, кићђш бирњче лирик герой. "Шњрђле", "Су анасы" ђкият-поэмалары, алардагы сюжет, мифик геройлар џђм табигать образлары, утынчы егет џђм алтын тарак урлаучы малай. Балалар љчен язган ђсђрлђрендђге ќылылык, образлы матур тел, халык авыз иќаты белђн бђйлђнеш.
Г. Тукайныћ халык язмышы белђн яшђве, шатлыгын-кайгысын њзенеке итеп кичерње, халыкныћ гњзђл њткђнен сагыну, бњгенге михнђтле тормышка борчылу. "Милли моћнар" шигырендђ миллђт язмышын да ќыр-кљйлђре кебек њк хђсрђтле, зарлы булуына кайгыру, љзгђлђнњ. "Сђрлђњхђсез" шигыренећ "ачы хђсрђт кљен" кљйлђњче лирик герое, аныћ борчылу, хђсрђтлђнњ сђбђплђре. Шагыйрьнећ тормыш девизы булырлык "Сљй гомерне..." шигыре. Ђсђрлђрнећ фђлсђфи тирђнлеге, матурлыгы, камиллеге, алардагы хис-кичерешлђр байлыгы, шигырьдђге кичерешлђрне тирђнђйтњ љчен кабатлаулар, синоним сњзлђр куллану, риторик эндђш, чагыштыруларга, махсус алымнарга мљрђќђгать итње. Татар ђдђби телен њстерњдђге урыны. Њзеннђн соћгы татар поэзиясе њсешенђ тђэсире.
Г. Исхакыйныћ тормыш юлы, язмышы, иќат эшчђнлеге. Ђсђрлђрендђ татар тормышы, гореф-гадђтлђре, яшђњ рђвеше џђм кешенећ хис-тойгылары, эчке дљньясы, кичерешлђр-каршылыклар тирђнлегенећ белеп, оста калђм, матур тел белђн язылуы: "Кђќњл читек", "Сљннђтче бабай". "Кђќњл читек" хикђясендђ Ђхмђдулланыћ кичерешлђре: читек кљтњ шатлыгы, гарьлђнњ ачысы... "Сљннђтче бабай"дагы Сљннђтче карт џђм Гљлйљзем образлары.
Проза џђм драма ђсђрлђрендђ тљп фикер - миллђт язмышы, кеше рухыныћ матурлыгы љчен кљрђш. Иќатында татар халкыныћ руслашып юкка чыгу куркынычы џђм милли њзенчђлеклђрне саклап калу мђсьђлђлђрнећ куелышы - "Ќан Баевич" комедиясе џђм "Ул ђле љйлђнмђгђн иде" повесте. Бер-берсенђ охшамаган Шђмси язмышы џђм Шакирќан њткђн каршылыклы юл, ђлеге геройларны берлђштергђн сыйфатлар.
Г. Исхакыйныћ эмиграциядђге иќаты. "Олуг Мљхђммђд" пьесасында татар тарихыныћ шанлы вакытларына мљрђќђгать итњ. Ђсђрдђ Казан ханлыгыныћ Олуг Мљхђммђд идђрђ иткђн илбасарларга, беренче чиратта рус басып алучыларына каршы тора алуын џђм иќатта аларны ќићеп чыгуы тасвирлау. Рус-татар мљнђсђбђтлђрендђге "ак таплар"ны ачу ягыннан пьесаныћ ђџђмияте.
Г. Исхакый - кеше психологиясен сурђтлђњ остасы. Аныћ ђсђрлђрендђ XX йљз башы ђдђбиятына хас проблемалар. Ђдипнећ татар ђдђбиятына урау юллар узып ђйлђнеп кайткан мирасыныћ кыйммђте, ђџђмияте.
Дђрдмђнд. Тормыш юлы, иќаты, акылы-белеме белђн дђ, байлыгы белђн дђ миллђткђ хезмђт итње. Философ-шагыйрьнећ мђћгелек џђм кеше гомере, яшђњ—њлем, язмыш хакында язуы - "Без", "Агышыћ, и агымсу...", кеше гомеренећ чиклђнгђнлеге, дљньяныћ мђћгелеге турында уйланудан туган сагыш. Миллђт, тел, Ватан - шагыйрь кичерешлђренећ сђбђпчесе: "Кораб", "Син - урысмы, татармы?", "Татар угълы татармын", "Тел уйнатмак - наданлыктыр" кебек шигырьлђре. Яћгырашка игътибар итеп, кљйле язуы, Дђрдмђнд шигырьлђренећ нђфислеге, татар шигъриятендђ аерым бер урыны, хђзерге татар поэзиясенђ йогынтысы.
Сђгыйть Рђмиевнећ тормышы, књпкырлыклы талант иясе булуы: поэзия, проза, драматургия, публицистика љлкђсендђ эшчђнлеге. "Таћ вакыты" шигырендђ лирик герой борчылуыныћ сђбђбе - татарныћ тарихы, бњгенге "йокылы" халђте, њткђндђге џђм бњгенге хаталары. Татарныћ уяну, яћадан туу юлын мђгърифђттђ књрњ. "Авыл" шигырендђ сурђт детальлђрдђн ућышлы файдалану. "Сызла књћлем", "Син яшђ џђм мин яшим!" шигырьлђренећ романтик књћелле герое. Бњгенге поэзиядђ С. Рђмиев рухын дђвам иттерњчелђр.
Галиђсгар Камал. Тормыш џђм иќат юлы. Журналистика, тђрќемђ љлкђсендђ эшчђнлеге. Татар драматургиясен џђм театрныћ формалашуына, њсешенђ керткђн љлеше. "Беренче театр" комедиясендђге тљп конфликт, аныћ сђбђбе. Хђмзђ бай, Вђли образлары. Конфликтныћ чишелње - Хђмзђ байныћ кљлкегђ калуы. Ђсђрдђ кљлке тудыручы чаралар.
"Бњлђк љчен" комедиясенећ сюжеты, конфликты. Хђмидђ џђм Мђхњп яучы образлары. Алдынгы карашлы шђкерт Габдуллаќан џђм тапкыр сњзле, акыллы Ђхмђтќан бай образлары. Шђхес џђм мђхђббђт иреге, акча џђм рухи байлык проблемаларыныћ куелышы. Сюжет-композиция тљзњдђге осталык, персонажлар теле.
Г. Камал комедиялђрендђ њзе яшђгђн ќђмгыятькђ хас булган аерым књренешлђрне фаш итњ. Сатира џђм юмор кљлњ алымнары ярдђмендђ ќитешсезлеклђрне калку итеп књрсђтњ. Г. Камал - татар драматургиясенећ йљзек кашы.
Фђтих Ђмирханныћ тормыш юлы, фаќигале язмышы. Публицист, журналист, тђнкыйтьче, сатира остасы, балалар язучысы, мђгърифђтче, мљгаллим буларак Ф. Ђмирхан. Иќаты формалашкан шартлар, калђмдђш дуслары. Ќђмгыять тормышында яшьлђрнећ урыны, роле турында уйланулары, килђчђклђрен тасвирларга, телђк хыялларын чагылдырырга омтылу. "Хђят" повесте: Хђят образы, язмышы, гаилђсе, ђйлђнђ-тирђсе, дуслары. Ђсђрдђ сурђтлђнгђн татар тормышы џђм рус гаилђсе. Хђят љчен "бђхет" џђм "мђхђббђт" тљшенчђлђре, шуларга бђйле хислђр белђн акыл (тђрбия, гадђтлђр) каршылыгы. Авторныћ књћел дљньясы матурлыгын, нечкђ кичерешлђр дулкынын сурђтлђњ осталыгы, Хђятнећ язмышы турында уйланулары, сђбђплђрен эзлђњ. Фатих Ђмирхан - татар ђдђбиятына яћа матурлык, нђфислек џђм зыялы шђхес дљньясын алып килгђн язучы.
Мирхђйдђр Фђйзи - тормышы, иќаты. Татар драматургиясенећ ић књренекле ђсђрлђренећ берсе - "Галиябану". Ђсђрнећ сюжеты, Галиябану џђм Халил образлары, аларныћ мђхђббђте. Исмђгыйль џђм Бђдри дљреслеге, аларныћ максатлары. Конфликтныћ фаќигале чишелње. Хђлил белђн Исмђгыйльнећ яћа яктан ачылып китње. М. Фђйзинећ татар драматургиясенђ романтик рух, мђхђббђтнећ ќићелмђс кљчен раслаган геройлар алып килње, сђнгатьнећ тђэсире кеше књћелендђге саф, илаџи хислђрне уятуда икђнлеген тасвирлавы.
Шђехзадђ Бабич язмышы, фаќигасе. Шагыйрьнећ матурлыкка гашыйк, моћлы лирик герое, "Мандолин", "Бер минут" кебек шигырьлђрендђге хис-кичерешлђре. Ђсђрлђрендђ халык язмышы, миллђт килђчђге хакында борчылу, њз гомерен халык тормышы белђн бђйлђп каравы: "Халкым љчен", "Хљррият бњлђге", "Ямь књралмам", "Кем љчен" кебек шигырьлђре. Ш. Бабичныћ сатира љлкђсендђге эшчђнлеге, њз заманыныћ мђгълњм кешелђренђ хас аерым сыйфатларны тђнкыйть утына алу, "Газазил", "Китаббенас фи хаккылхавас", "Кандала" ђсђрлђре.
20-30 еллар ђдђбияты. 1917 ел революциялђре, иќтимагый, сђяси тормыштагы њзгђрешлђр. Татар язучыларныћ революциягђ мљнђсђбђте: берђњлђрнећ, пролетариат диктатурасын берсњзсез кабул итеп , аћа хезмђт итђ башлавы, икенчелђренећ, дљреслекне, хакыйкатьне эзлђп, бђргђлђнње, љченчелђрнећ, большевиклар хакимиятен кире кагып, чит илгђ китње, иќаттан читлђшње. Ђдђбияттагы традициялђр џђм љр-яћа агымнар. Яћа ќђмгыять, яћа кеше образын эзлђњ, татар халкыныћ азатлыкка, бђхетле тормышка ирешњен сыйнфый кљрђш, иќтимагый революция белђн бђйлђп карау, шул кљрђшлђрдђ актив катнашучы гыйсъянчы образы. Азатлык, гаделлек, тигезлек турында хыяллану. Ђдђбияттагы шђхси тљлђклђр (мђхђббђте, гаилђ, ђти-ђнисе, якыннары, њзе љчен кайгыру) џђм иќтимагый мђнфђгатьлђр (хезмђт иясен азат итњ, туган илне саклау) конфликты љчендђ калган герой. 20-30 елларда актив иќат иткђн язучылар.
Галимќан Ибраџимовныћ тормыш юлы. Иќтимагый эшчђнлеге: укытучылык эше, журналист, публицист, тђнкыйтьче булып танылуы, фђнни хезмђтлђре. Беренче чор иќатында романтизм алымнары, тормыш-чынбарлыкныћ кырыслыгына, рђхимсезлегенђ хыял дљньясын, кешенећ њз рухи кљчен, сыйфатларын каршы кую. "Яз башы" хикђясендђге Салих образы. Ђсђрдђге табигать књренешлђре, пейзаж, тђбигатьнећ гњзђллеге џђм дђџшђте. Г. Ибраџимовныћ 1917 ел октябрь борылышыннан соћгы эшчђнлеге, иќаты. Халыклар образын, аларныћ яшђњ рђвешен, гореф-гадђтлђрен вакыйгалар, аерым шђхеслђр язмышлары, яшђњ рђвешлђре, хис-кичерешлђрендђ гђњдђлђндереп бирњ осталыгы. "Алмачуар" хикђясендђ татар авылы тормышы, аныћ гњзђл табигатен, хезмђт сљюче кешелђрен, љмет-хыялларын чагылдыру, Закир образы. Авыл малайлары, аларныћ кљнкњреше, уеннары, гадђтлђре турында сљйлђњче "Яз башы" хикђясе.
"Казакъ кызы" романында књрсђтелгђн казакъ дљньясын таркытып-бњлгђлђп, аерым кешелђр язмышын кискен њзгђртеп торган партиялђр ызгышы, сайлаулар, хакимият љчен кљрђш, дала илендђ хљкем сљргђн тђртиплђрнећ кайберђњлђрне иленнђн китђргђ мђќбњр итње. Авторныћ бу мђсьђлђгђ карашы.
Г. Ибраџимовныћ татар ђдђбиятына, фђненђ, тарихына, телбелеменђ, мђгариф системасын оештыруга керткђн љлеше.
Фђтхи Бурнаш, ђдипнећ фаќигале тормышы, иќаты. "Таџир-Зљџрђ" шигъри трагедиясе, эчтђлеге, вакыйгалар. Ђсђрдђ трагедия жанрына хас сыйфатлар. Таџир белђн Зљџрђ мђхђббђте, аныћ фаќигале љзелње. Каџарман Таџир образы, аћа хас сыйфатлар. Гљлстан дђњлђтенђ бђйле књренешлђр, ђсђрдђ туган илне ярату џђм сљйгђн кешегђ булган хислђрнећ њзара бђйлђнеше, бергђлеге. Трагедиядђ кеше шђхесенећ олылыгы, мђхђббђткђ , бђхеткђ, тигезлеккђ хокукы барлыгы, рухи хљрлекнећ џђр нђрсђдђн љстенлеге хакында сљйлђњ.
Џади Такташ - 20-30 еллар татар ђдђбиятыныћ ић талантлы шагыйре, аныћ тормыш юлы, иќаты. Символик, мифологик образлар аша њз чорыныћ конкрет геройларына, тормыш симфониясенђ килње. "Мђхђббђт тђњбђсе" поэмасындагы Зљбђйдђ џђм Мђхмњт мђхђббђте, яћа гаилђ дљньяга килњ, лирик геройныћ бу хђллђргђ, Мђхмњткђ џђм Зљбђйдђгђ мљнђсђбђте. Поэмадагы ай, ќил, песи малае детальлђренећ мђгьнђсе, вазыйфасы. "Алсу" шигыре, лирик геройныћ хис-кичерешлђре, Алсу образныћ бирелеше. Ђсђрдђге матурлык, ихласлык, яшьлек џђм мђхђббђт гњзђллеге.
Џ. Такташныћ поэзияга алып килгђн яћалыгы: њзенчђлекле тема, идея, образлар. Форма њзгђлеге, ќанландырылган предмет, табигать образлары - детальлђргђ мљрђќђгать итњ, юмор џ.б.
Кђрим Тинчуринныћ татар драматургиясен џђм татар театрын њстерњдђге роле, књпъяклы иќаты. Халык џђм кеше язмышы, яшђњ џђм бђхет мђсьђлђлђрен њзђккђ куйган "Сњнгђн йолдызлар" драмасы. Ђсђрнећ сюжеты, андагы тљтрђндергеч вакыйгалар. Сђрвђр белђн Исмђгыйль мђхђббђте, ђлеге образларны сурђтлђњдђ, авыл яшьлђре тормышын тасвирлауда драматург кулланган романтик буяулар. Фаќигале Надир мђхдњм образы, аныћ каршылыклы характеры. Халык фаќигасенећ, кешелђр бђхетсезлегенећ сђбђбе итеп сугышны књрсђтњ.
Шђриф Камал - тормышын ђдђбиятка багышлаган олы ђдип, "Буранда" хикђясенећ сюжеты, ђсђрдђ табигать - буран тынычсызлануы, котыруы џђм Мостафа књћелендђ актарылган хис-кичерешлђр. Мостафаны љзелеп кљткђн рђнќетелгђн анасыныћ фаќигасе. Хикђядђге бала елау, буран тавышыныћ Мостафа хислђрен кљчђйтеп књрсђтњ чарасы булуы.
Гадел Кутуй - шагыйрь, прозаик, кић белемле, тормышка гашыйк, эшчђн шђхес. Тормыш юлы џђм иќаты. Књп теллђргђ тђрќемђ ителгђн, књп укучыларны дулкынландырган, уйландырган ђсђре - "Тапшырылмаган хатлар". Повестьнећ стиле - хатлар формасында язылуы, хатларныћ эчтђлеге. Галия образы, аныћ мђхђббђте. Галия џђм Искђндђргђ автор мљнђсђбђте, бђясе. Гаилђ проблемасыныћ куелышы џђм чишелеше. Ђсђрдђ Вђли образыныћ вазыйфасы, ђџђмияте.
Г. Кутуйныћ "Сагыну" нђсере - ђлеге жанрда язылган ућышлы ђсђрлђрнећ берсе. Сагыну хисенђ килеп кушылган, аны тирђнђйткђн туган ќирне ярату, халкы белђн горурлану, ђйлђнеп кайтуга ышаныч, љмет тљсмерлђре. Нђсернећ тел-стиль њзенчђлеклђре. "Рљстђм маќаралары" ђсђренећ фантастик сюжеты. Ђби ђкияты џђм Рљстђмнећ могќиза турындагы хыялыныћ тормышка ашуы. Малайдагы књзгђ књренмђс кешегђ ђверелњ телђгенећ сђбђбе - сугышка китњ, дошманга каршы кљрђш икђнлеге. Рљстђмгђ хас сыйфатлар: батырлык, кыюлык, ихтыяр кљче булу џ.б.
Сугыш чоры ђдђбияты. Ил џђм ќђмгыятьнећ рухи тормышына сугыш керткђн њзгђрешлђр. Дошманны ќићњгђ омтылыш пафосыныћ ђдђбиятта аерым жанрлар њсешенђ тђэсире. Ђсђрлђрдђ сугыш џђм кеше проблемасы. Сугыш чынбарлыгы џђм аныћ сурђтлђњ њзенчђлеклђре. Сугыштагы кеше хислђрен сњрђтлђњ. Сугыштагы њлем фаќигасе, туган ќирне сагыну, ярату, яшђњ телђгенећ кљчлелеге. Сугыш чорында иќат эшен дђвам иткђн язучылар, шагыйрьлђр.
Муса Ќђлилнећ тормыш џђм кљрђш юлы. Татар шигъриятенећ намусы, батырлыгы булып дљньяга яћгыраган, ќырлары богауларны љзгђн шагыйрь. "Моабит дђфтђрлђре"ндђге тљп образлар, фикерлђр, хислђр. "Алман илендђ" шигыре, Германия фаќигасенђ лирик геройныћ мљнђсђбђте. Сугыш дђџшђтен, фаќигасен, фашизмныћ явызлыгын књрсђтњче "Бњрелђр" шигыре. "Дуска" шигырендђге намуслы исем, батыр њлеме џђм хурлыклы исем, тугрылык џђм хыянђт, ђлеге тљшенчђлђргђ лирик геройныћ мљнђсђбђте. "Кошчык", "Кичер, илем" шигырьлђрендђ коллык џђм ирек, лирик геройныћ тоткынлыкта калуга кимсенње, антын боздым диеп кайгыруы, борчылуы, њзе турында хђбђр ќиткерњ љмете. Коллыктагы лирик геройныћ яшђњ џђм њлем, яшлђњнећ матурлыгы, мђгьнђсе, туган илне, яраткан кешелђрне сагыну, њлемнећ фаќигасе хакында уйланулары. "Кызыл ромашка", "Чђчђклђр", "Ана бђйрђме" шигырьлђрендђ батырлыкка соклану, дан ќырлау, кешенећ башкалар љчен яшђве, шућа соклану. Муса Ќђлил шигырьлђрендђ поэтик алымнар џђм бизђклђр, аларныћ яћалыгы џђм сђнгатьлелек кљче.
Ђдђбиятта џђм сђнгатьтђ герой-шагыйрь Муса Ќђлил образы. Муса Ќђлилнећ тормыш џђм иќат юлын љйрђнњчелђр.
Фатих Кђримнећ тормышы џђм иќаты. Шагыйрь шђхесе. Иќатыныћ табигыйлеге, ихласлыгы, ђсђрлђрендђ халыкчанлык сыйфатлары белђн танылуы. Ватан сугышы чоры иќаты, "Разведчик язмалары"нда ике разведчикнећ дошман тылында књргђннђре. Фашистларныћ ерткычлыгын, разведчикларныћ кешелеклелеген сурђтлђњ, аларныћ, њз гомерлђрен куркыныч астына куеп, яшь баланы фашистлардан коткарып калуы. Батырлык џђм гуманизм.
"Пионерка Гљлчђчђккђ хат" поэмасында ќићњгђ љмет џђм ышаныч, яшђњ џђм њлем фђлсђфђсе. "Кыћгырањлы яшел гармун" поэмасы, батырлыкка љндђгђн романтик мђхђббђт хисен књрсђтњ, сагыну, ярату, љмет. Ђдђбияттагы традицион образларныћ Ф. Кђрим иќатында яћа яћгыраш алуы.
Хђзерге чор ђдђбияты. Бљек Ватан сугышыннан соћгы илдђ булган хђллђр џђм сђяси-иќтимагый њзгђрешлђр. 50-80 еллар ђдђбияты: жанр тљрлелеге, яћалыклар џђм традициялђрнећ дђвам иттерелње. Роман жанрыныћ активлыгы. Сугыш темасыныћ њзђк урынны алып торуы, язучыларныћ њз башларыннан њзган, књргђн, ишеткђн аяныч хђллђрне, кеше рухыныћ бљеклеген њзђккђ алган ђсђрлђр иќат итње. Шулар белђн янђшђдђ авылны, кешене, тирђлекне, ђхлакны саклауга багышланган бик књп ђсђрлђр тууы. Бер тљркем язучыларныћ њткђнгђ, тарихка мљрђќђгать итње. 80-90 еллар ђдђбияты. Ќђмгыятьтђге кискен њзгђрешлђрнећ ђдђбиятта чагылуы. Ђсђрлђрдђ милли бђйсезлеккђ џђм мљстђкыйльлеккђ омтылу авазлары, миллђт тарихына игътибар артуы. Тарихи џђм тирђлекне саклау темаларыныћ активлашуы. Бњгенге ђдђбияттђ шђхес, њзђк герой, кеше.
Хђсђн Туфанныћ тормыш юлы, шђхес буларак њзенчђлекле сыйфатлары. Шигырьлђрендђ кеше кичерешлђренећ тљрлелеген, байлыгын чагылдыруы, моћ-зар, хђсрђт, сагыну, фаќига хис-тойгыларыныћ яћа тљсмер алуы, књћел тљшенкелегенђ тњгел, яктылыкка, килђчђккђ хљзмђт итње: "Агыла да болыт агыла", "Киек казлар", "Кайсыгызныћ кулы ќылы?". Туфан шигъриятенећ фђлсђфи тирђнлеге, кешенећ рухи дљньясы, байлыгы, яшђњ мђгънђсе, иќади рухны яћа буыннарга илтње хакынды уйланулары: "Талантлы син, кеше туганым", "Кемнђр сез?". Шагыйрьнећ татар теленђ мљнђсђбђте - "Туган тел турында ќырлар". Авторныћ татар шигыре стофикасына керткђн яћалыгы - "Ђйткђн идећ...", "Сића" џ.б. Х. Туфан шигырьлђренећ матурлыгы, бљеклеге, нђфислеге, тђэсир кече.
Ђ. Фђйзинећ тормыш юлы, ђдђбиятта Тукай образын тудыру љстендђ эшлђве. "Флейталар" поэмасы, фронтанн килгђн хат џђм абыйсы њлеменећ лирик герой тормышын њзгђртње, башка юлдан алып китње. Лирик геройныћ њзе ќырлый, мактый торган тормыш позициясе. Поэманыћ авазлар-тавышлар тудырган аџђће, дићгез шаулавы, флейталарныћ ничкђ елавы, тормыш симфониясе.
Ђдђбиятта њзенчђлекле урын тоткан, фђлсђфи тирђнлектђге ђсђрлђре белђн танылган Ђмирхан Еники, биографиясе. Язучыныћ сугыш елларында иќат иткђн хикђялђре, алардагы психологик бизђклђр, детальлђр тљгђллеге. "Кем ќырлады?" хикђясендђ яралы лейтенант образы, аныћ соћгы сђгатьлђрендђге кичерешлђре, газаплары аша сугышныћ ни дђрђќђдђ кайгы-хђсрђт булуын гђњдђлђндерњ. Татар ќырыныћ егеткђ ќићеллек китерње, соћгы минутларын хыялына бђйлђп, њзе љчен газиз ќирлђргђ, яраткан кешелђре янына кайтаруы. "Ђйтелмђгђн васыять" хикђясе. Халыкныћ рухи байлыгына, гореф-гадатлђренђ сак мљнђсђбђт булмау, буыннар арасындагы ќанлы ќеплђрнећ љзелње љчен борчылу, сагышлану, туган ќирне, туфракны олылау, љлкђннђрне хљрмђтлђњ турында язу. Халыкныћ изгелеген, шђфкатьлелеген, аклыгын-пакълеген њзенђ ќыйган Акъђби образы, аныћ ђйтелмичђ калган васыяте.
Гомђр Бђширов тормыш юлы, иќаты, халыкныћ њткђненђ мљрђќђгать итеп, балачак, туган як образларын тасвирлаудагы осталыгы. "Туган ягым - яшел бишек" повестенда татар авылыныћ књркђм традициялђрен, гореф-гадђтлђрен сурђтлђњ, халыкныћ ерак тарихтан килђ торган яшђњ рђвеше, рухи байлыгы, ђхлак кагыйдђлђре. Гомер џђм гаилђлђре. Авылныћ хезмђте џђм бђйрђмнђре: язгы чђчњ, кљзге каз љмђлђре. Ђсђрдђ Тукайныћ њлемен тасвирлаган выкыйга. Повестьнећ автобиографик характерда булуы.
"Ќидегђн чишмђ" романы, анда књтђрелгђн туган ќирне кђдерлђњ, тирђлекне саклау мђсьлђлђре. Алтынбикђ тугаеныћ њткђне белђн бњгенгесен сурђтлђњ. Табигатьнећ кешегђ тормыш матурлыгын, яшђњ гњзђллеген књрсђтњ сыйфаты. Татар ђдђбияты љчен яћа, лђкин њзеннђн соћ књп кенђ охшаш образлар тууга сђбђп булган Гайнан образы.
Хай Вахитнећ тормышы, татар драматургиясен баетып яћа ђсђрлђр иќат итње, опера сђнгатен њстерњгђ љлеш кертње. "Беренче мђхђббђт" драмасы ђсђрнећ сюжеты. Сђлим Гђрђевич џђм Тђлгать язмышы. Рђхилђ белђн Тђлгать арасындагы мђхђббђт џђм конфликт, шул каршылык эчендђ ачылган характер сыйфатлары. Сђлим Гђрђевич, Камилђ, Рђхилђнећ бђхетле дђ, фаќигале дђ гаилђсе, алар арасындагы њзара якынлык, аћлашу-ярату. Сђлим Гђрђевич мисалында яшьлек ялгышыныћ гомерлек њкенечкђ, сагышка, кайгыга ђйлђнњен књрсђтњ. Госман образы аша заманныћ аерым сыйфатларына да бђя бирњ. Кайчандыр ялгышып та њзенећ бљтен гомере белђн ђлеге ялгышыныћ очраклы булганлыгын исбатлаган, акыллы, олы ќанлы кешелђрнећ ќђмгыять тарафыннан аћланмавы, гаеплђнње. Авторныћ ќђмгыятьтђге ђхлак критерийларыныћ урыны алмашынуы књрсђтђ алу осталыгы.
Татар поэзиясенећ горурлыгы - Сибгат Хђкимнећ тормыш юлы, иќаты. Туган як, туган ќирнећ матурлыгы, туган ил тормышы, татар кешесенећ књркђм сыйфатлары, матур хислђренђ бђйле хис-кичерешлђр бђйлђме, лирик геройныћ шулар турында сљйлђве, њзенећ яратуын, соклануын, горурлануын, сагынуын џ.б. тойгыларын белдерње: "Башка берни дђ кирђкми", "Гел кояшка карый тђрђзђлђрећ", "Кадерле почмак", "Ђй язмыш, язмыш", "Бу кырлар, бу њзђннђрдђ" шигырьлђре. Гадђти књренешлђр, ђйлђнђ-тирђлектђн сайлап алынган детальлђр, табигать образлары аркылы Матурлык тудыру, акыллы-салмак, моћсу-сагышлы кљйлђњ осталыгы. "Бакчачылар" поэмасында халык тђќрибђсен, акылын њзендђ туплаган, тормышын, хезмђтнећ тђмен, ямен белњче ил карты - Сђлим карт образын тудыруы, бер образ аркылы халык турында сљйлђве. "Кырыгынчы бњлмђ" поэмасында Тукай образы џђм лирик геройныћ аћа мљнђсђбђте, хислђре.
Нурихан Фђттахныћ тормыш юлы џђм иќаты. Тарихи темаларга мљрђќђгать итње. "Итил суы ака торур" романы, анда Идел буенда Бљек Болгар дђњлђте тљзелњ, ул чор тормышы, кабиле тартышлары, гореф-гадђт, кљнкњреш-йолаларын, сђњдђ, дин мљнђсђбђтлђрен тасвирлау. Алмыш ханныћ њз илендђ ислам динен кабул итње, авторныћ ђлеге вакыйганыћ сђбђплђрен Алмыш хан нотыгында књрсђтеп бирње. Акыллы џђм батыр, Койтым бикђ, аныћ ыру исемен, дђрђќђсен бар нђрсђдђн љстен куюы. Ђсђрнећ сђнгатьчђ эшлђнеше, борынгы тљрки тел њрнђклђренећ ђсђр теленђ оста њрелгђн булуы. "Итил суы ака торур" да тарихи роман сыйфатлары.
Тарихи темага караган тагын бер ђсђр - М. Хђбибуллинныћ "Кубрат хан" романы. Болгарларны бљрлђштереп, кљчле дђњлђт тљзегђн, акыллы џђм алдан књрђ белњче Кубрат хан образы, аныћ зирђклеге џђм гаделлеккђ омтылуы. Ханныћ соћгы кљннђре, аныћ ќанына гомер сорап корбан чалу џ.б. књренешлђр.
Татар ђдђбиятында ќђмгыять џђм шђхес проблемасын яћача хђл иткђн, ђлегђ кадђр ачылмаган якларны тапкан ђсђрлђр язылу. Мљхђммђт Мђџдиевнећ "Бђхиллђшњ" повесте, Фђлђхетдин язмышы мисалында яшь чагында туган ќиреннђн китеп, телен оныткан књплђрнећ фаќигасен сурђтлђњ. Вакыйгаларга бђйлђп авторныћ авыл табигате, туган якка бђйлђнешле истђлеклђре, кичерешлђре бирелњ, хикђялђњче, "Мин" образы.
Мђхмњт Хђсђновныћ "Язгы аќаган" романы. Иргали образында ќыеп књрсђтелгђн татар кешесенећ эшкђ ућган, булдыклыгы, тырыш-њќђтлек кебек сыйфатлары. Ќђмгыятьтђ кешенећ эшенђ карап тњгел, сљйлђгђн сњзенђ карап бђялђњ кебек тенденциянећ љстенлек итње, ялкау, кеше эшеннђн, сњзеннђн гаеп табып йљрњчелђрнећ эш кешесеннђн югары куела башлавы. Авторныћ ќђмгыятькђ, рђсми тђртиплђргђ биргђн бђясе.
Миргазиян Юнысныћ "Шђмдђллђрдђ генђ утлар яна" повестенда сурђтлђнгђн сугыш чорында ќђмгыятьтђ урнашкан тђртиплђргђ, югары дђрђќђгђ ирешкђн аерым кешелђрнећ њз мђнфагатьлђре љчен башкалар гомерен куркыныч астына куюын тђнкыйди књзлектђн карап хљкем итњ, Сђйрин Сђлђхов, Максим Майнагашев, Марсель Ялчинскийлар язмышы аша тоталитар ситеманыћ шђхесне изње, таптавы, рухи џђм физик яктан юк итње хакында сљйлђњ. Россиядђ миллђтлђр язмышы, фаќигасе турында уйлану.
Туфан Мићнуллинныћ тормыш иќаты. Ђсђрлђрендђ замана љчен њткђн мђсьђлђлђргђ мљрђќђгать итњ. "Њзебез сайлаган язмыш" драмасы, чынбарлыктагы ачы хакыйкатьне кагазьдђге ялган белђн алыштыру, кешелђрне эшенђ карап тугел, язылганга карап бђялђњ заманы килњне ачып салган њткђн конфликт. Туктаров, Нуриялђр дљреслеге, аларныћ башкалар тарафыннан аћланмавы, яклау, телђктђшлек тапмавы. Шушы књренешнећ сђбђплђрен аћлатуга хезмђт итђ торган Мљнирђ, Айдаров, Нариман, Фасид, Шайхаттаров образлары. Авторныћ чарасызлыгын, ђлеге ситуациядан котылу-чыгу юлын тапмавын књрсђтеп торучы чишелеш - Туктаровны эшеннђн алып, аныћ урынына Фасилны билгелђњ. Яћа, њсеп килњче буын - дљреслекнећ књзенђ карый алган хат авторы Саттаров, Динђлђр буынына љмет баглау. Театр сђнгатен њстерњдђ Т. Мићнуллинныћ роле.
Ильдар Юзеевныћ тормыш юлы. "Таныш моћнар" поэмасыныћ сюжеты, Резидђ образы, тормышныћ беренче каршылыкларына очравы, кыенлыкларны ќићеп чыгуы. Зљфђр образы, аныћ хезмђт яратуы, туган ќиргђ мђхђббђте. Лирик геройныћ поэмадагы вакыйгаларга, Зљфђр белђн Резидђ тормышында булып њткђн хђллђргђ карашы, мљнђсђбђте. "Гашыйклар тавы" повесть-поэмасы, ђсђрдђ авторныћ риваять файдалануы, аныћ мђгънђсе. Ђсђрнећ сюжеты, Мљнирђ белђн Сђет язмышы, мђхђббђте, аерылуы. Љмет образы, аныћ Таллыкњлнећ килђчђге турында хыяллары. Лирик геройныћ хис-кичерешлђре - соклану, сагыну, њкенњ, ђрнњ, борчылу, љмет џ.б. "Гашыйклар тавы"ныћ сюжет -композициясе њзенчђлеклђре.
Шђњкђт Галиев шигърияте. Балалар љчен язган шигырьлђре. "Алтын куллар", "Хазинђ", "Теллђр белњче калђм", "Магнитофон онытмый", алардагы юмор, балалар дљньясыныћ аерым сахифђлђрен ачу. Шигырьлђрдђге, аерым кимчелеклђре булса да (мђсђлђн, "Магнитофон онытмый" шигырендђге татарчасын оныткан Хђниф шикелле), матур књћелле, шаян малайлар образлары, шагыйрьнећ њз геройларына мљнђсђбђте. Ђсђрлђрендђ бала психологиясе, тынгысыз характеры чагылу. "Ђткђйгђ хат" поэмасы, сугыш чорын, ђтисез њсњнећ авырлыгын сљйлђњче лирик герой. Сагыну, юксыну, њкенњ, борчылу, сагыш хислђре.
Шигърияткђ яћа иќат кљчлђре килњ. Рђвил Фђйзуллинныћ 60 елларда татар поэзиясенђ алып килгђн яћалыгы, кешенећ рухи халђтен, књћел тирбелешлђрен кыска, ќыйнак итеп сурђтлђњдђ шагыйрьнећ табышлары, ачышлары, форма љлкђсендђге эзлђнњлђре. "Яздан аерып булмый Тукайны" шигырендђ горурлану, соклану, Тукайныћ олылыгына бђйле кичерешлђр. Тукайны халык килђчђге буларак бђялђњ. Шагыйрьнећ туган ил, туган ќир турында уйланулары: "Якты моћ", "Књмђч пешерњчелђр ќыры" џ.б.
Рђдиф Гатауллин иќатында мђхђббђт, кешелеклелек кебек мђћгелек тљшенчђлђр турында уйланулар. "Ирлђр булыйк" шигырендђге лирик геройныћ телђге - идеалы, "Ирлђр булыйк" чакыруына салынган мђгънђ тирђнлеге.
Зљлфђт шигърияте, фђлсђфи уйланулар дљньясы. "Тылсым" шигырендђге лирик герой-шагыйрьнећ шигъри сњзгђ-иќатына мљнђсђбђте, аныћ њлемсезлеге, чиксез кљче, тылсымы алдында баш июе. Символик мђгънђгђ ия "Дњрт ќыр" шигыре, лирик геройныћ ил, ђни, сљю џђм гомерне ић мљџим кыйммђтлђр итеп аерып чыгаруы, кешенећ њз тормышын ничек итњ, яшђњ мђсьђлђсендђ дђ бурычлы икђнлеге, ђлеге юлны Кеше булып узу хакындагы фикернећ "Тылсым" шигырендђге лирик геройныћ гражданлык позициясе белђн кисешње.
Мљдђррис Ђгълђмов лирикасында тарих џђм бњгенге, миллђт-халыклар язмышы, шђхес џђм яшђеш хакында сљйлђп-ќырлап тору. "Тукайдан хатлар" поэмасында татар халкы язмышында Тукайныћ урынын барлау, татар шагыйрьлђренећ Тукай эшен, мирасын дђвам итње хакында уйлану. Тукай гомерен џђм ќырларын узган гасыр џђм яћа гасырда да њрнђк-љлге булыр диеп яшђгђн лирик геройныћ аћа хљрмђте, соклануы, горурлануы.
Ђдђбиятка яшь язучылар, яћа ђсђрлђр љстђлеп тору. Ђдђбиятныћ сђнгатьчђ дљреслеккђ ирешњ юлында ныгый баруы. Халыкныћ узганын њстерњдђ, карашларын формалаштыруда, рухи йљзен џђм акыл хазинђсен саклауда ђдђбиятныћ њсђ барган ђџђмияте.

Ђзерлђнгђндђ файдалану љчен тђкъдим ителђ торган китаплар.

Исламов Ф., Закирќанов Ђ. Татар ђдђбияты: Рус мђктђплђрнећ 5 сыйныфында укучы татар балалары љчен дђреслек-хрестоматия.-Казан: Мђгариф, 1994.
Галимуллин Ф., Мифтахова Ф., Гыйлђќев И. Татар ђдђбияте. Рус мђктђплђрнећ 6 сыйныфында укучы татар балалары љчен дђреслек-хрестоматия.-Казан: Мђгариф, 1995.
Мусин Ф., Гыйлђќев И., Шђвђлиева Р. Татар ђдђбияте. Рус мђктђплђрнећ 7 сыйныфында укучы татар балалары љчен дђреслек-хрестоматия.-Казан: Мђгариф, 1996.
Хђбибуллина З., Фђрдиева Х., Хуќиђхмђтов Ђ. Татар ђдђбияте. Рус мђктђплђрнећ 8 сыйныфында укучы татар балалары љчен дђреслек-хрестоматия.-Казан: Мђгариф, 1995.
Хђбибуллина З., Фђрдиева Х., Хуќиђхмђтов Ђ. Татар ђдђбияте. Рус мђктђплђрнећ 9 сыйныфында укучы татар балалары љчен дђреслек-хрестоматия.-Казан: Мђгариф, 1995.
Мићнегулов Х., Гыймадиева Н. Татар ђдђбияте. Рус мђктђплђрнећ 10 сыйныфында укучы татар балалары љчен дђреслек-хрестоматия.-Казан: Мђгариф, 1996.
Мусин Ф., Хђбибуллина З., Закирќанов Ђ. Татар ђдђбияте. Рус мђктђплђрнећ 11 сыйныфында укучы татар балалары љчен дђреслек-хрестоматия.-Казан: Мђгариф, 1996.
Татар ђдђбияты тарихы, 1-V томнар.-Казан: Таткитнђшр., 1984-1989.
Ђдђбият белеме сњзлеге (Тљзњче-редактор А.Г. Ђхмадуллин-Казан: Таткитнђшр., 1990.
Нуруллин И. Ђдђбият теориясе. Ђдђби процесс.-Казан: Таткитнђшр., 1977.
Лаисов Н., Мђџдиев М., Ганиева Ф. Ђдђбият теориясе.-Казан: Таткитнђшр., 1979.
Госман Х., Мђќитов З. Ђдђбият теориясе. Ђдђби ђсђр.-Казан : Таткитнђшр., 1980.
Татар халык авыз иќаты. 12 томда.-Казан : Таткитнђшр., 1976-1988.
Мићнегулов Х.Ю., Садретдинов Ш.А. Ђдђбият, урта мђктђпнећ 9 сыйныфы љчен дђреслек.-Казан : Мђгариф, 1994.
Татар ђдђбиятыннан хрестоматия. Урта мђктђпнећ 9 сыйныфы љчен. (Тљзњчелђре: Мићнегулов Х., Садретдинов Ш.)-Казан: Мђгариф, 1995.
Хђсђнов М., Ђхмђдуллин А., Галимуллин Ф., Нуруллин И. Ђдђбият. Унберьеллык мђктђпнећ 10 сыйныфы љчен дђреслек.-Казан: Мђгариф, 1994.
Татар ђдђбиятыннан хрестоматия. Унберьеллык мђктђпнећ 10 сыйныфы љчен дђреслек. (Тљзњчелђре: Ђхмђдуллин А.Г., Галимуллин Ф.Г.)-Казан: Мђгариф, 1995.
Галимуллин Ф., Галиуллин Т.Н., Ганиева Ф.А., Юзиев Н.Г., Ђхмадуллин А.Г. Ђдђбият. Унберьеллык урта мђктђпнећ 11 сыйныфы љчен дђреслек. Беренче кисђк.-Казан: Мђгариф, 1995.
Галимуллин Ф., Галиуллин Т.Н., Ганиева Ф.А., Ђхмадуллин А.Г. Ђдђбият. Унберьеллык урта мђктђпнећ 11 сыйныфы љчен дђреслек. Икенче кисђк-Казан: Мђгариф, 1995.
Абрамович Г. Ведение в литературоведение.-М.: Просвещение, 1979.
Тимофеев Л.. Основы теории литературы.-М.: Просвещение, 1976.



Татарстан республикасыныћ компьютер челтђре Web-серверы
©1997-99 Казан дђњлђт университеты