Татар филологиясе, тарихы џђм кљнчыгыш теллђр факультеты

Кабул итњ комиссиясе

РУС МЂКТЂБЕН ТЂМАМЛАУЧЫ
ТАТАР БАЛАЛАРЫ ЉЧЕН ТАТАР ТЕЛЕННЂН ПРОГРАММА

Татар филологиясе, тарихы џђм кљнчыгыш теллђр факультетына рус мђктђбен тђмамлап укырга керњчелђргђ атап эшлђнде

КАЗАН - 1997

К Е Р Е Ш

Программа университетныћ татар филологиясе, тарихы џђм кљнчыгыш теллђр факультетына керергђ телђњче рус мђктђбен тђмамлаган татар балалары љчен тђкъдим ителђ. Анда югары уку йортына керергђ телђњчелђр љчен мђќбњри булган белем књлђме књрсђтелђ. Имтиханнар абитуриентныћ урта мђктђптђ џђм урта уку йортында алган белемнђренђ таянып њткђрелђ. Шунлыктан, бу программаны тљзегђндђ, рус мђктђбен тђмамлаучы татар балалары љчен тљзелгђн мђктђп программасы џђм дђреслеклђр нигез итеп алынды.

ТЕЛ ГЫЙЛЕМЕ

Тел гыйлеме фђне. Аныћ љйрђнњ объекты џђм бурычлары. Тел гыйлеменећ тармаклары (фонетика, лексикология, сњз ясалышы, морфология, синтаксис, стилистика). Тел гыйлеменећ башка фђннђр арасындагы урыны. Тел гыйлеменећ гуманитар, табигать фђннђре џђм тљгђл фђннђр белђн бђйлђнеше.

Телнећ иќтимагый роле џђм тарихи њсеше. Татар теле. Аныћ тљрки теллђр џђм БДБ дђњлђтлђре теллђре арасындагы урыны. Башка теллђр белђн уртак џђм аермалы яклары.

Татар телендђ функциональ стильлђр.

Сљйлђм культурасы.

ФОНЕТИКА

Телдђге авазларны џђм аларныћ њзенчђлеклђрен љйрђнђ торган фђн буларак фонетика.

Њпкђдђн килђ торган џава агымыныћ киртђгђ очравы џђм очрамавына карап авазларныћ сузыкларга џђм тартыкларга бњленеше.

Телнећ горизонталь хђрђкђтенђ карап сузыкларны алгы рђт (ђ, њ, љ, е, и) џђм арткы рђт (а, у, о, ы) сузыкларына бњлњ. Иреннђрнећ катнашу катнашмавына карап, сузыкларны иренлђшкђн (у, њ, љ, о) џђм иренлђшмђгђн (а, ђ, ы, е, и) сузыкларга бњлњ. Рус теленнђн кергђн сузык авазлар (о, ы, э).

Тон џђм шау катнашу катнашмауга карап, тартык авазларны яћгырау (б, в, г, д, ж, з, и, л, м, н, р, ќ, ћ, г) џђм саћгырауларга (к, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ, к, џ) аеру.

Ясалу урыныннан чыгып, тартык авазларны ирен-ирен (6, п, м, w), ирен-теш (в, ф), тел-теш (з, с, д, т, ц, н, л, р), тел-аћкау (ж, ќ, ш, щ, ч), тел уртасы (й), тел арты (f, k), кече тел (г, к, х, ћ), йоткылык (џ), бугаз (;) авазларына аералар.

Авазлар љлкђсендђге њзгђрешлђр. Сузык авазлар џђм сингармонизм књренеше (такталарны, тђрђзђлђргђ). Алынмаларда џђм кушма сњзлђрдђ сингармонизм законыныћ сакланмавы (китап, революция, тљнбоек, суњткђргеч).

Сузыкларда ирен гармониясе (сљлге - [сљлгљ], болын - [болон]).

Сузыкларныћ кыскаруы - редукция. Кыскаруга дучар була торган [е] џђм [ы] авазлары. Сан џђм сыйфат редукциясе.

Тартык авазларныћ сљйлђм агышында њзгђреше. Аккомадация (сузыкларныћ тартыкларга џђм тартыкларныћ сузыкларга ќайлашуы). Ассимиляция књренеше (ђнкђй - ђћкђй, тђмле - тђмне, чишмђ - шишмђ). Ућай џђм кире ассимиляция. Тулы џђм ким ассимиляция. Янђшђ џђм арадаш ассимиляция.

Тартыкларныћ охшашсызлануы - диссимиляция. Ќирле сљйлђшлђрдђн џђм ќанлы сљйлђмнђн мисаллар (шушы - тушы, трамвай - транвай).

Авазлар чиратлашуы. Суз ахырында [п], [к], [k] авазларына сузык авазга башланган кушымчалар џђм -рак, -рђк кушымчалары ялганганда, яћгырау парлары белђн чиратлашуы (китап - китабы , кљрђк - кљрђге, кашык - кашыгы, ак - аграк, књк - књгрђк).

Сузык џђм тартык авазларныћ аермасы. Сузык авазларныћ иќек ясау њзенчђлеге.

Бер иќектђ янђшђ килгђн ике сузык кушылмасы, буларак дифтонглар. Татар телендђге дифтонглар ( аw, ђw, йа, йђ, йу, йњ, џ.б.). Аларныћ тљрлђре.

Ђйтелешнећ ић кечкенђ фонетик берђмлеге - иќек. Ачык џђм ябык иќеклђр. Татар телендђ иќек калыплары:

1. сузык - ђ-ни, ђ-дђ-би, а-па.
2. сузык + тартык - ут, ак, ал-ма.
3. тартык + сузык - ки-тап, го-рур, та-ба.
4. тартык + сузык + тартык - бал-чык, тай-гак.
5. сузык + тартык + сузык - эйт, ант.
6. тартык + сузык + тартык + тартык - дњрт, карт.

Татар телендђ иќекнећ њзенчђлеге. Аныћ рус теленнђн аермасы. Басым, аныћ тљрлђре (суз басымы, фраза басымы, логик басым). Татар телендђ басымныћ урыны (кеше - кеше-лђр - кеше-лђр-не). Татар телендђ басымныћ соћгы иќеккђ тљшмђњ очраклары.

Нормага салынган ђдђби ђйтелеш кагыйдђлђренећ ќыелмасы буларак орфоэпия. Татар теленећ орфоэпик нигезлђре. Сузыкларныћ дљрес ђйтелеше. Тартыкларныћ дљрес ђйтелеше. Рус теленђн џђм башка теллђрдђн кергђн сњзлђрнећ дљрес ђйтелеше.

Язылыш нормаларын билгели торган тармак буларак орфография. Татар теле орфографиясенећ нигезлђре. Фонетик, морфологик, тарихи-традицион, џђм график нигезлђргђ таянып языла торган сњзлђр. Татар халкында язу тарйхы. Рун, гарђп, латин, Кирилл алфавитлары.

Сњздђге авазларны тикшеру тђртибе:

1. Сњзлђрне иќеклђргђ таркатырга, басымны књрсђтергђ;
2. Сњздђ ничђ аваз џђм ничђ хђреф барлыгын билгелђргђ;
3. Авазларны џђм хђрефлђрне рђттђн санап чыгарга;
4. Сузык авазларны рђттђн санап чыгарга, ђйтелешлђрен билгелђргђ (калынмы-нечкђме, иренлђшкђнме-иренлђшмђгђнме), сњзнећ сингармонизм законына буйсыну-буйсынмавын ачыкларга;
5. Тартык авазларны рђттђн санап чыгарга џђм ђйтелешлђрен билгелђргђ (яћгыраумы-саћгыраумы);
6. Аваз џђм хђрефнећ бер-берсенђ туры килмђгђн очракларын билгелђргђ џђм књрсђтергђ.

Њрнђк:

1. Китаплар - ки-тап-лар. Басым соћгы иќеккђ тљшђ.
2. 8 хђреф, 8 аваз.
3. Авазлар: [к], [и], [т], [а], [п], [л], [а], [р].
   Хђрефлђр: ка, и, тэ, а, пэ, эль, а, эр.
4. Сузыклар: [и], [а], [а], [а]- калын сузык, [и]- нечкђ сузык.
   Суз сингармонизмга буйсынмый, чљнки ул алынма сњз.
5. Тартыклар: [к], [т], [п], [л], [р]. [к], [т], [п]- саћгыра тартыклар, [л], [р] - яћгырау тартыклар.
6. Аваз џђм хђреф бер-берсенђ туры килђ.

ЛЕКСИКОЛОГИЯ

Телнећ сњзлек составын љйрђнђ торган фђн буларак лексикология. Лексикологиянећ тармаклары (ономасиология, семасиология, этимология, фразеология, лексикография, ономастика). Сњзнећ лексик мђгънђлђре џђм аныћ типлары (номинатив џђм сигнал мђгънђлђр; тљп џђм књчерелмђ мђгънђлђр, конкрет џђм абстракт мђгънђлђр; терминологик , синонимик, атонимик, омонимик мђгънђлђр).

Књчерелмђ мђгънђлђрнећ тљрлђре. Бер атаманыћ икенчесенђ охшашлыгы нигезендђ барлыкка килгђн књчерелмђ мђгънђ - метафора. Ике ђйбернећ янђшђ булуына нигезлђнеп барлыкка килгђн књчерелмђ мђгънђ - метонимия. Сњз мђгънђсе бљтеннђн љлешкђ, љлештђн бљтенгђ књчњгђ нигезлђнгђн књчерелмђ мђгънђ - синекдоха.

Омонимнар. Омонимнарныћ тљрлђре:

а) омофон - язылышлары тљрле, ђйтелешлђре бертљрле булган сњзлђр (карт аю - картаю, бал авыз - балавыз),

б) омограф - язылышы бер, ђйтелеше тљрле булган сњзлђр (карта - карта, тир - тир),

в) омоформа - билгеле бер грамматик формада гына омоним булган сњзлђр (тућдырма - тућдырма, сабын - сабын).

Мђгънђлђре белђн бер њк тљрле булган яки бер-берсеннђн мђгънђ тљсмерлђре белђн генђ аерыла торган сњзлђр - синонимнар. Синонимик оя. Доминанта.

Мђгънђлђре капма-каршы булган сњзлђр - антонимнар. Грамматик яктан караганда, аларныћ бер сњз тљркеменђ керње, (ак - кара, дус - дошман, ђкрен - тиз, кил - кит).

Килеп чыгышы ягыннан хђзерге татар теленећ сњзлек составы. Гомум тљрки сњзлђр, гарђп-фарсы алынмалары, рус алынмалары, халыкара сњзлђр.

Кулланылыш ягыннан хђзерге татар теленећ сњзлек составы. Џљнђрчелеккђ караган, диалекталь, жаргон џђм арго сњзлђр.

Актив џђм пассив кулланылыштагы сњзлђр. Искергђн сњзлђр, аларны тарихи џђм архаик сњзлђргђ бњлњ. Яћа сњзлђр, аларныћ барлыкка килњ юллары.

Фразеология. Фразеологизмнар турында тљшенчђ, аларны тљркемлђњ: фразеологик ныгымалар (чђч њрђ тору, лђчтит сату), фразеологик бердђмлеклђр (тел йоту, зиџен таралу), фразеологик тљзмђлђр (башка чыгу, књздђн югалу).

Сњзлђрне ќыю, тђртипкђ салу џђм сњзлеклђр тљзњ турындагы фђн - лексикография. Сњзлеклђрнећ тљрлђре :

1. анлатмалы,
2. телара,
3. терминологик,
4. энциклопедик,
5. аерым язучыныћ теленђ караган џ.б. сњзлеклђр.

Татар теленећ сњзлеклђре.

Ономастика турында тљшенчђ. Аныћ тармаклары: антропонимика, топонимика, этнонимика, зоонимика, космонимика, гидронимика.

Сњзнећ килеп чыгышы тарихын љйрђнђ торган тармак - этимология. Фђнни этимология џђм халык этимологиясе.

Лексик берђмлеклђрне тикшерњ тђртибе:

1. Сњзнећ килеп чыгышын (генезисын) билгелђргђ.
2. Ќљмлђдђ кулланылган синоним, антоним, омоним, књчерелмђ џђм тљп мђгънђдђге сњзлђрне табарга.
3. Кулланылыш дђрђќђсе ягыннан актив я пассив булуын билгелђргђ.

Њрнђк:

Мин бђхетнећ тњбђсендђ идем. (Г. Гыйльман)

Мин - тљрки-татар сњзе; тљп мђгънђдђ, актив кулланылышта;

бђхетнећ- алынма сњз, гарђп теленнђн кергђн, тљп мђгънђдђ, актив кулланылышта;

тњбђсендђ - тљрки-татар сњзе, књчерелмђ мђгънђдђ, актив кулланылышта;

идем - тљрки-татар сњзе, тљп мђгънђдђ, актив кулланылышта.

СЊЗ ЯСАЛЫШЫ

Сњз тљзелеше. Сњзнећ тамыры. Тамыр нигезле сњзлђр. Сњз нигезе турында тљшенчђ. Ясалма џђм кушма нигезле сњзлђр. Кушымчалар. Сњз ясагыч кушымчалар: авыл-даш, иген-че, ком-лык, бал-лы, бњл-мђ, аю-дай.

Форма ясагыч кушымчалар. Тљрлђндергеч кушымчалар.

Продуктив џђм продуктив булмаган кушымчалар.

Сњз ясалыш ысуллары.

Морфологик юл (класс-таш, кис-кеч, бас-ма, эш-лђ).

Синтаксик юл (тљнбоек, суњсем, киек каз юлы, аю табаны).

Морфологик-синтаксик юл (књрђчђк-књрђчђк, башка-башка).

Лексик-семантик юл (ђтђч - кош, ђтђч - мактанчык кеше).

Фонетик ысул белђн сњз ясау (хђзер-ђзер, сачак-чђчђк).

Сњзлђрнећ авазларын, иќеклђрен кыскартып сњзлђр ясау (КДУ - Казан дђњлђт университеты).

Сњз тљзелешен тикшерњ њрнђге.

1. Сњзне ќемлђдђн алып, мђгънђле кисђклђргђ таркатырга, аныћ ничђ мђгънђле кисђктђн торуын ђйтергђ.
2. Сњзнећ тамырын табарга, мисалга 2-3 тамырдаш сњз уйлап ђйтергђ.
3. Кушымчаларныћ кайсы тљркемгђ керњлђрен ђйтергђ.
4. Нигезен књрсђтергђ.

Тикшерњ њрнђге.

Эшчелђр тырышып эшли.

Эшчелђр - эш-че-лђр, љч љлештђн тора: эш - тамыр, -че - сњз ясагыч кушымча, -лђр - тљрлђндергеч кушымча; тамырдаш сњзлђр: эшлђ, эшчђн; нигез - эшче.

МОРФОЛОГИЯ

Морфология - тел белеменећ сњз тљркемнђрен љйрђнђ торган бњлеге.

Сњз тљркемнђре турында тљшенчђ. Мљстђкыйль сњз тљркемнђре: (исем, сыйфат, алмашлык, фигыль, рђвеш). Ярдђмлек сњз тљркемнђре (теркђгеч, бђйлек, кисђкчђ). Хђбђрлек сњзлђр. Ымлык џђм аваз ияртемнђре.

Исем.

Исем турында тљшенчђ. Ялгызлык џђм уртаклык исемнђр. Исемнђрнећ морфологик билгелђре:

1. берлек џђм књплек саны, аларныћ књрсђткечлђре;
2. килеш белђн тљрлђнеше. Аныћ мђгънђсе џђм белдерелњ чарасы. Тљрле килештђ килгђн исемнђрнећ ќљмлђдђге функциясе;
3. тартым белђн тљрлђнеше, аныћ мђгънђсе џђм белдерелњ чаралары. Тартымлы исемнђрнећ килеш белђн тљрлђнњ њзенчђлеге.

Исемнђрнећ ясалыш тљрлђре (тамыр, ясалма, кушма, тезмђ, парлы, кыскартылма).

Исемне тикшерњ тђртибе:

1. ясалышы аћлатыла,

2. ялгызлык яки уртаклык исем булуы књрсђтелђ,

3. килеш, тартым, сан белђн тљрлђнгђн булуы билгелђнђ,

4. кайсы сњзне ачыклавы (кайсы сњзгђ иярње) ќђя љчендђ књрсђтелђ.

Њрнђк:

Агыйделгђ тљшђ яздым, тотмадыћ белђгемнђн (ќыр).

Агыйделгђ (тљшђ яздым) - кушма исем, ялгызлык исем, юнђлеш килешендђ, берлек санда, тартым белђн тљрлђнмђгђн.

белђгемнђн (тотмадын) - тамыр исем, уртаклык исем, чыгыш килешендђ, I зат тартым, берлек санда.

Сыйфат.

Сыйфат сњз тљркеме турында гомуми тљшенчђ. Сыйфат џђм сыйфатланмыш. Предметныћ тљрле билгелђрен белдерње. Сыйфат дђрђќђлђре: тљп, чагыштыру, артыклык, кимлек. Аларныћ мђгънђлђре.

Сыйфатларныћ ясалышы (тамыр, ясалма, кушма, парлы, тљзмђ). Сыйфатларныћ ќемлђдђ кулланылышы.

Сыйфат сњз тљркемен тикшерњ тђртибе:

1. ясалышы аћлатыла,

2. булса, дђрђќђсе билгелђнђ,

3. ќљмлђдђге синтаксик функциясе.

Њрнђк:

Безнећ якларда кљзге, коры кичлђрдђ ќырлый торган бер кљй бар (М. Мђџдиев.).

кљзге (кичлђрдђ) - ясалма сыйфат, дђрђќђ белђн тљрлђнми.

коры (кичлђрдђ) - тамыр сыйфат, тљп дђрђќђдђ.

Сан.

Саннарныћ лексик-грамматик мђгънђсе, морфологик билгелђре, башка мљстђкыйль сњзлђрдђн аермасы. Сан тљркемчђлђре: микъдар, тђртип, бњлем, чама, ќыю саннары. Аларныћ ясалу њзенчђлеклђре џђм язылыш кагыйдђлђре. Ясалыш ягыннан тљрлђре: тамыр, кушма, тезмђ, парлы саннар. Саннар урынына кулланылучы синоним сњзлђр (ялгыз, пар, гасыр џ.б.). Гарђп џђм рим цифрларыныћ дљрес язылышы.

Сан сњз тљркемнђрен тикшерњ тђртибе:

1. ясалышы аћлатыла,

2. тљркемчђсе билгелђнђ,

3. исемлђшкђн сан булса, килеш, тартым, сан белђн тљрлђнеше књрсђтелђ.

Њрнђк:

Бер йљрђктђ туган ќыр икенче йљрђкне кузгата.

бер (йљрђктђ)- тамыр сан, микъдар саны.

икенче - тамыр сан, тђртип саны.

Берђњнећ кулы эшли, икенченећ теле эшли.

берђњнећ (эшли) - тамыр сан, ќыю саны, билгесезлек алмашлыгы мђгънђсендђ, иялек килешендђ.

икенченећ (эшли) - тамыр сан, тђртип саны, исемлђшкђн, иялек, берлек санда.

Алмашлык.

Алмашлыкныћ тљп мђгънђсе, башка мљстђкыйль сњзлђрдђн аермасы. Алмашлыкныћ тљркемчђлђре: зат, књрсђтњ, сорау, билгелђњ, билгесезлек, тартым џђм юклык алмашлыклары, аларныћ сњз байлыгы. Алмаштырып килњче сњз тљркемнђре белђн мљнђсђбђте, тљрлђнеш њзенчђлеклђре.

Алмашлыкларны тикшерњ тђртибе:

1. ясалышы аћлатыла,

2. тљркемчђсе билгелђнђ,

3. кайсы сњз алмаштырып килњенђ карап, тљрлђнеше књрсђтелђ.

Њрнђк:

Џђрбер нђрсђ безгђ яћа иде... (Џ.Т.)

Џђрбер (нђрсђ) - кушма алмашлыгы, билгелђњ алмашлыгы, сыйфат алмашлыгы.

нђрсђ - тамыр алмашлыгы, сорау алмашлыгы, исем алмашлыгы, баш килештђ.

безгђ - тамыр алмашлыгы, зат алмашлыгы, исем алмашлыгы, юнђлеш килешендђ.

Рђвеш.

Рђвеш сњз тљркемнђре турында гомуми тљшенчђ. Рђвеш тљркемчђлђре: саф рђвеш, вакыт, књлђм-чама, охшату-чагыштыру, урын, сђбђп-максат рђвешлђре.

Рђвешлђрне тикшерњ тђртибе:

1. ясалышы аћлатыла,

2. булса, дђрђќђсе билгелђнђ,

3. исемлђшеп килсђ, исемгђ хас тљрлђнеше књрсђтелђ.

Њрнђк:

Књпне љмет итсђћ, аздан коры калырсыћ (М.).

књпне (љмет итњ) - тамыр рђвеш, исемлђшкђн, тљшем килешендђ.

аздан (коры-калу) - тамыр рђвеш, исемлђшкђн, чыгыш килешендђ.

Фигыль.

Фигыльнећ лексик-грамматик мђгънђсе, тљп башлангыч формасы. Барлык- юклык тљре. Фигыльнећ зат-сан белђн тљрлђнеше. Фигыль юнђлешлђре (тљп, кайтым, тљшем, уртаклык, йљклђтњ), аларныћ мђгънђ њзенчђлеклђре. Фигыль дђрђќђлђре, дђрђќђ белдерунећ синтетик џђм аналитик чаралары. Фигыль тљркемчђлђре турында гомуми тљшенчђ.

Фигыльнећ затланышлы формалары:

Хикђя фигыль. Аныћ тљп мђгънђсе џђм заман тљрлђре. Хђзерге заман хикђя фигыльнећ мђгънђсе, ясалышы, зат-сан белђн тљрлђнеше. Њткђн заман формалары ясалышы, зат-сан белђн тљрлђнеше. Мђгънђ ягыннан њткђн заман формаларыныћ бер-берсеннђн аермасы. Килђчђк заман формалары, аларныћ ясалышы, зат-сан белђн тљрлђнеше.

Боерык фигыль. Аныћ тљп мђгънђсе, нуль форма белђн белдерелње, зат-сан белђн тљрлђнеше. Боерык фигыльнећ дљрес язылышы.

Шарт фигыль. Аныћ мђгънђсе, зат-сан белђн тљрлђнеше. Шартны белдерњче чаралар.

Фигыльнећ затланышсыз формалары:

Сыйфат фигыль. Андагы сыйфат џђм фигыль билгелђре. Сыйфат фигыльнећ заман белђн тљрлђнеше. Заман формалары (хђзерге, њткђн џђм килђчђк заман).

Хђл фигыль. Хђл фигыльдђ рђвеш џђм фигыль билгелђре. Хђл фигыльнећ формалары, 6арлык-юклык тљре, ќљмлђдђге функциясе.

Исем фигыль. Аныћ мђгънђсе. Килеш, тартым, сан; барлык-юклык, юнђлеш белђн тљрлђнеше. Исем фигыльнећ исемгђ књчњ очраклары.

Инфинитив. Аныћ тљп мђгънђсе, ясалышы џђм дљрес язылышы.

Фигыльнећ ясалышы. Синоним џђм антоним фигыльлђр. Фигыльнећ ќљмлђдђге функциясе.

Фигыльгђ анализ:

I. Затланышлы фигыльлђрне тикшерњ тђртибе:

1. ясалышы аћлатыла,

2. тљркемчђсе билгелђнђ (хикђя, шарт, боерык),

3. тљрлђнеше (зат-сан, барлык-юклык, юнђлеш, дђрђќђ кушымчалары билгелђнђ. Хикђя фигыльнећ заман формасы да) књрсђтелђ.

II. Затланышсыз фигыльлђрне тикшерњ тђртибе:

1. ясалышы аћлатыла,

2. тљркемчђсе билгелђнђ (сыйфат, хђл, исем фигыль, инфинитив).

3. фигыльгђ хас барлык-юклык, юнђлеш, дђрђќђ кушымчалары књрсђтелђ. Исем фигыльне тикшергђндђ, исем кебек тљрлђнешен дђ књрсђтергђ, сыйфат фигыльне тикшергђндђ, заман белђн тљрлђнешен аћлатырга кирђк.

Њрнђк:

Авылга керсђм, ислђрем китте (Ф. Хљсни).

Керсђм - тамыр нигезле шарт фигыль, I зат, берлек санда, ислђрем китте фигылен ачыклап килђ.

Ислђрем китте - тезмђ нигезле билгеле њткђн заман хикђя фигыль, III зат берлек санда, тљп юнђлештђ.

Сафиулла, урамны яћгыратып, гармун уйнап баручы егетне књргђч, авызына китергђн чынаягын кире куеп, тђрђзђгђ њрелде (Ш. Бикчурин).

Яћгыратып - тамыр нигезле хђл фигыль, йљклђтњ юнђлешендђ.

Баручы (егетне)- тамыр нигезле хђзерге заман сыйфат фигыль.

Китергђн (чынаягын) - тамыр нигезле њткђн заман сыйфат фигыль.

Књргђч - тамыр нигезле -гђч кушымчалы хђл фигыль.

Њзећне њзећ мактама, кеше сине мактасын (М.).

Мактама - тамыр нигезле боерык фигыль, II зат берлек санда, юклыкта.

Мактасын - тамыр нигезле боерык; фигыль, III зат берлек санда.

Теркђгечлђр.

Теркђгечлђрнећ грамматик мђгънђлђре. Теркђгечлђрнећ тљркемчђлђре: тезњче (ќыючы, каршы куючы, бњлњче) џђм ияртњче тљркђгечлђр. Аларныћ сњз џђм ќљмлђлђрне бђйлђњ њзенчђлеге. Тљркђгеч сњзлђр. Теркђгечлђрнећ дљрес язылышы.

Бђйлек.

Бђйлек џђм бђйлек сњзлђр. Аларныћ сњзлђрне џђм ќљмлђлђрне бђйлђњдђге роле. Њзлђреннђн алда килгђн сњзлђрнећ нинди килештђ булуын талђп итњдђн чыгып, бђйлеклђрнећ тљркемчђлђре.

Кисђкчђ.

Кисђкчђнећ сњз тљркеме буларак њзенчђлеге. Аларныћ тљркемчђлђре: кечђйткечлђр, чиклђњне, сорауны, телђк џђм инкяр итњне белдерђ торган кисђкчђлђр. Кисђкчђлђрнећ дљрес язылышы.

Хђбђрлек сњзлђр.

Хђбђрлек сњзлђрнећ мђгънђсе, аларныћ ќљмлђдђ кулланылышы.

Ымлыклар џђм авыз ияртемнђре.

Ымлыклар џђм авыз ияртемнђре. Аларныћ башка сњз тљркемнђреннђн аермасы. Аларныћ аваз составы, ќљмлђдђге роле.

Ярдђмлек сњз тљркемнђрен тикшерњ.

Бђйлек.

1. сњз тљркеме билгелђнђ,

2. нинди килешне талђп итње џђм кайсы сњзлђрне бђйлђве ђйтелђ.

Теркђгеч.

1. сњз тљркеме билгелђнђ,

2. тљркемчђсе књрсђтелђ,

3. сњзлђрне яки ќљмлђлђрне бђйлђве аерып књрсђтелђ.

Кисђкчђ.

1. суз тљркеме билгелђнђ,

2. кисђкчђ белдергђн мђгънђ ђйтелђ,

3. язылыш кагыйдђсе аћлатыла.

Ымлык.

1. сњз тљркеме билгелђнђ,

2. тљркемчђсе џђм мђгънђсе књрсђтелђ.

Хђбђрлек сњз.

1. сњз тљркеме билгелђнђ,

2. ќљмлђдђге вазифасы ачыклана.

Аваз ияртемнђре.

1. сњз тљркеме билгеленђ,

2. нђрсђгђ охшатылганы аћлатыла,

3. ничек кулланылганы (мљстђкыйль яки фигыль составында килње) билгелђнђ.

Ђле бераз ап-ачык, ђле бераз тоныграк булып, керт-керт урак урган тавышлар ишетелгђн кебек.

ђле - кисђкчђ, кабатланып килеп, вакыйгаларныћ алмашып килњен белдерђ.

ап (-ачык) - кисђкчђ, сыйфатларныћ артыклык дђрђќђсен белдерђ.

керт-керт - аваз ияртеме, предмет хђрђкђтен белдерђ, мљстђкыйль кулланылган.

кебек - бђйлек, чагыштыру мђгънђсен белдерђ.

СИНТАКСИС

Сњзтезмђ. Сњзтезмђ турында тљшенчђ. Аныћ тљзелеше. Ияртњче сњзнећ кайсы сњз тљркеменнђн булуына карап, сњзтезмђ тљркемчђлђре. Сњзтезмђнећ компонентлары арасында мђгънђ мљнђсђбђтлђре. Сњзтезмђдђ иярњче кисђкне ияртњче кисђккђ бђйлђњче чаралар. Сњзтезмђ џђм тезмђ сњз арасындагы аерма.

Гади ќљмлђ

Ќљмлђ. Ќљмлђгђ билгелђмђ. Ќљмлђдђ сњзлђр бђйлђнеше. Тезњле бђйлђнеш. Тезњле бђйлђнешкђ кергђн сњзлђр арасында мљнђсђбђт. Тезњле бђйлђнешне белдерњче чаралар. Њзара тезњ юлы белђн бђйлђнгђн сњзлђр арасында тыныш билгелђре. Ияртњле бђйлђнеш. Ияртњле бђйлђнешнећ тезњле бђйлђнештђн аермасы. Њзара ияртњле бђйлђнешкђ кергђн сњзлђр арасында мљнђсђбђт. Ияртњле бђйлђнешне белдерњче чаралар.

Ќљмлђдђ сњз тђртибе. Рус теленнђн аермалы буларак, татар телендђ сњз тђртибенећ њзенчђлеге. Ќљмлђдђ баш џђм иярчен кисђкларнећ, иярњче џђм ияртњче сњзлђрнећ урыны. Ќљмлђдђ сњзлђрнећ ућай тђртибе. Инверсия књренеше. Логик басым.

Ђйтњ максаты ягыннан ќљмлђ тљрлђре. Ќљмлђнећ грамматик нигезе. Хикђя ќљмлђ. Аныћ њзенчђлеге. Хикђя ќљмлђдђ интонация, ќљмлђ ахырында тыныш билгесе.

Сорау ќљмлђ. Сорау ќљмлђне белдерђ торган чаралар.

Боерык ќљмлђ. Аныћ мђгънђсе. Боерык ќљмладђ хђбђрнећ белдерелње. Ќљмлђдђ тойгыныћ ни дђрђќђдђ катнашуына карап, ќљмлђлђрне тљркемлђњ. Тойгылы џђм гадђти ќљмлђлђр. Тойгылы ќљмлђлђрне барлыкка китерњче чаралар.

Ике составлы ќљмлђлђр. Ике составлы ќљмлђлђрдђ оештыручы њзђк. Ќыйнак џђм ќђенке ќљмлђлђр. Алар арасында аерма. Тиндђшлђнеп килгђн баш кисђкле ќљмлђлђр.

Ќљмлђнећ баш кисђклђре. Ќљмлђ кисђге турында тљшенчђ. Ия, ана хас њзенчђлеклђр. Ќљмлђдђ иянећ урыны.

Хђбђр, ана хас њзенчђлеклђр. Исем хђбђр, фигыль хђбђр. Тљзелеше ягыннан хђбђр тљрлђре. Ия белђн хђбђр арасында сызык.

Ќљмлђнећ иярчен кисђклђре. Аергыч. Аерылмыш. Аергыч џђм аерылмыш арасындагы бђйлђнеш. Аергыч џђм аерылмышныћ ќљмлђдђ урнашу тђртибе. Тиндђш џђм тиндђш булмаган аергычлар, алар янында тыныш билгелђре.

Тђмамлык. Тђмамлыкны ияртњче сњзгђ бђйлђњче чаралар.

Хђл џђм аныћ тљрлђре. Ќљмлђдђ хђл ачыклап килгђн сњз.

Урын хђле. Мђгънђсе, бђйлђњче чаралары.

Вакыт хђле. Мђгънђсе, бђйлђњче чаралары.

Рђвеш хђле. Мђгънђсе, бђйлђњче чаралары.

Књлђм хђле. Мђгънђсе, бђйлђњче чаралары.

Сђбђп хђле. Мђгънђсе, бђйлђњче чаралары.

Максат хђле. Мђгънђсе, бђйлђњче чаралары.

Шарт хђле. Мђгънђсе, бђйлђњче чаралары.

Кире хђл. Мђгънђсе, бђйлђњче чаралары.

Аныклагыч. Ќљмлђ кисђге буларак аныклагычныћ мђгънђсе, функциясе. Аныкланмыш. Ќљмлђдђ аныклагыч џђм аныкланмышныћ урыны, аларны бђйлђњче чаралар. Ялгыз џђм ќђенке аныклагычлар.

Бер составлы ќљмлђлђр. Бер составлы ќљмлђлђрдђ оештыручы њзђк.

Атау џђм иясез ќљмлђлђр. Атау ќљмлђлђрнећ сљйлђмдђ кулланылышы, эмоциональлеккђ тђэсире.

Иясез ќљмлђлђр. Иясез ќљмлђлђрдђ баш кисђк. Иясез ќђмлђне формалаштыручы чаралар.

Ким ќљмлђлђр. Тулы ќљмлђлђр. Алар арасындагы аерма. Диалогларда ким ќљмлђлђрнећ кулланылышы. Бер џђм ике составлы ќљмлђлђрнећ тулы џђм ким була алуы.

Ќљмлђнећ тиндђш кисђклђре. Ќыйнак џђм ќђенке тиндђш кисђклђр. Тиндаш кисђклђр янында тезњче тљркђгечлђр џђм аларныћ функциялђре. Тиндђш кисђклђр янында тыныш билгелђре. Тиндђш кисђклђр янында гомумилђштерњче сњзлђр.

Гомумилђштерњче сњзнећ белдерелње, тиндђш кисђклђр янында аныћ урыны, тыныш билгелђре.

Аерымланган кисђклђр турында тљшенчђ. Аерымлануныћ шартлары.

Аерымланган хђллђр. Ќыйнак, ќђенке, тиндђш, тиндђш тњгел хђллђрнећ аерымлануы. Аерымланган хђллђр янында тыныш билгелђре.

Аерымланган кисђк буларак аныклагыч. Аныклагычларныћ аерымлану очрагы. Аерымланган аныклагычлар янында тыныш билгелђре.

Эндђш сњзлђр. Аларныћ белдерелње, ќљмлђдђге урыны. Ќыйнак џђм ќђенке эндђш сњзлђр. Сынландыру. Эндђш сњзле ќљмлђлђрдђ интонация. Эндђш сњзлђр янында тыныш билгелђре.

Кереш сњзлђр. Алар белдергђн мђгънђ тљрлђре. Кереш сњзлђрнећ ќљмлђдђге функциялђре. Кереш сњзле ќљмлђлђрдђ интонация. Кереш сњзлђр янында тыныш билгелђре.

Кереш ќљмлђлђр. Кереш ќљмлђлђрне баш ќљмлђгђ бђйлљњче чаралар. Кереш ќљмлђлђр янында тыныш билгелђре.

Ќљмлђдђ ђйе, юк сњзлђре. Алар янында тыныш билгелђре.

Чит сљйлђм. Туры џђм кыек сљйлђм. Автор сљйлђме. Туры сљйлђмнећ ќљмлђдђге урыны. Туры сљйлђмне кыек сљйлђмгђ ђйлђндерњ. Тыныш билгелђре.

Диалог. Туры сљйлђм буларак диалог, монолог, цитата. Диалогныћ тљзелеше. Реплика. Тыныш билгелђре.

Кушма ќљмлђ

Кушма ќљмлђ турында тљшенчђ. Кушма ќљмлђ составындагы гади ќљмлђлђр арасында бђйлђнеш.

Тезмђ кушма ќљмлђ. Тезмђ кушма ќљмлђ тљрлђре. Теркђгечле тезмђ кушма ќљмлђдђ бђйлђњче чаралар, тыныш билгелђре.

Теркђгечсез тезмђ кушма ќљмлђлђрдђге бђйлђњче чаралар, тыныш билгелђре.

Иярченле кушма ќљмлђлђр. Баш џђм иярчен ќљмлђлђр. Иярчен ќљмлђлђрнећ тљзелеше џђм мђгънђ ягыннан тљрлђре. Иярченле кушма ќљмлђлђрнећ компонентлары арасында бђйлђнеш.

Аналитик иярчен ќљмлђлђр, аларныћ њзенчђлеклђре, баш ќљмлђгђ мљнђсђбђттђ урыннары. Аналитик иярчен ќљмлђлђрне баш ќљмлђгђ бђйлђњче чаралар. Аналитик иярченле кушма ќљмлђлђрдђ тыныш билгелђре.

Синтетик иярчен ќљмлђлђр, аларныћ њзенчђлеклђре, баш ќљмлђгђ карата урыннары. Синтетик иярчен ќљмлђлђрне баш ќљмлђлђргђ бђйлђњче чаралар. Синтетик иярчен кушма ќљмлђлђрдђ тыныш билгелђре.

Иярченле кушма ќљмлђлђрнећ синонимлыгы. Тђрќемђ иткђндђ, рус телендђ бирелеш формалары. Синонимик ќљмлђлђрнећ ђџђмияте.

Иярчен ќљмлђлђрнећ мђгънђ ягыннан тљрлђре. Иярчен ия ќљмлђ. Мђгънђсе. Иярчен ия ќљмлђнећ тљзелеше ягыннан тљрлђре. Аларны баш ќљмлђгђ бђйлђњче чаралар.

Иярчен хђбђр ќљмлђ. Мђгънђсе. Тљзелеше ягыннан тљре. Иярчен хђбђр ќљмлђне баш ќљмлђгђ бђйлђњче чаралар.

Иярчен тђмамлык ќљмлђ. Мђгънђсе. Тљзелеше ягыннан тљре. Аларны баш ќљмлђгђ бђйлђњче чаралар.

Иярчен аергыч ќљмлђ. Мђгънђсе. Тљзелеше ягыннан тљре. Аларны баш ќљмлђгђ бђйлђњче чаралар.

Иярчен вакыт ќљмлђ. Мђгънђсе. Тљзелеше ягыннан тљре. Аларны баш ќљмлђгђ бђйлђњче чаралар.

Иярчен урын ќљмлђ. Мђгънђсе. Тљзелеше ягыннан тљре. Аларны баш ќљмлђгђ бђйлђњче чаралар.

Иярчен рђвеш ќљмлђ. Мђгънђсе. Тљзелеше ягыннан тљре. Аларны баш ќљмлђгђ бђйлђњче чаралар.

Иярчен књлђм ќљмлђ. Мђгънђсе. Тљзелеше ягыннан тљре. Аларны баш ќљмлђгђ бђйлђњче чаралар.

Иярчен сђбђп ќљмлђ. Мђгънђсе. Тљзелеше ягыннан тљре. Аларны баш ќљмлђгђ бђйлђњче чаралар.

Иярчее максат ќљмлђ. Мђгънђсе. Тљзелеше ягыннан тљре. Аларны баш ќљмлђгђ бђйлђњче чаралар.

Иярчен шарт ќљмлђ. Мђгънђсе. Тљзелеше ягыннан тљре. Аларны баш ќљмлђгђ бђйлђњче чаралар.

Иярчен кире ќљмлђ. Мђгънђсе. Тљзелеше ягыннан тљре. Аларны баш ќљмлђгђ бђйлђњче чаралар.

Катлаулы тљзелмђлђр. Катлаулы кушма ќљмлђ турында тљшенчђ. Књп иярченле кушма ќљмлђлђр, аларныћ тљрлђре.

Катнаш кушма ќљмлђ. Катнаш кушма ќљмлђдђге гади ќљмлђлђрнећ њзара бђйлђнеше.

Тезем. Теземнећ љлешлђре. Аларныћ урнашу тђртибе. Теземдђ тыныш билгелђре.

Синтаксик синонимнар. Сљйлђм эчтђлегенђ бђйле рђвештђ синтаксик синонимнардан файдалану.

Татар телендђ тыныш билгелђре. Тыныш билгелђре куюныћ нигезлђре. Тыныш билгелђрен тљркемлђњ. Ќљмлђнећ тљзелеше, мђгънђсе, интонация џђм тыныш билгелђре.

Књпнокталар џђм куштырнаклар куелу очраклары.

Нокта, сорау џђм љндђњ билгелђре куелу очраклары.

Љтер, нокталы љтер, ике нокта куелу очраклары.

Сызык, ќђялђр куелу очраклары.

Стиль турында тљшенчђ. Татар телендђ тљп стильлђр. Стилистика фђне. Стилистиканыћ љйрђнњ объекты. Тљрле стильлђргђ хас тел-стиль њзенчђлеклђре. Стилистик битараф сњзлђр.

Сљйлђм культурасы турында тљшенчђ. Сљйлђмгђ куелган талђплђр. Ђдђби тел нормалары.

Сњзтезмђлђрне тикшерњ тђртибе.

1. Ќљмлђдђн сњзтезмђне аерып чыгару (ђзер сњзтезмђлђр бирелмђсђ),

2. Иярњче џђм ияртњче сњзне билгелђњ,

3. Иярњче џђм ияртњче кисђкнећ нинди сњз тљркеме белђн белдерелњен ђйтњ,

4. Бђйлђњче чараны књрсђтњ.

Тикшерњ њрнђге:

Камышларга сыенып, књл буенда утчђчђклђр томаланып утыра иде. (М. Мђџдиев)

Камышларга сыену.
Ияртњче сњз - сыену, иярњче сњз - камышларга.
Ияртњче сњз - фигыль, иярњче сњз - исем: исемле фигыль сњзтезмђ.

Бђйлђњче чара - -га юнђлеш килеше кушымчасы.

(Ќљмлђдђге калган сњзтезмђлђр да шушы тђртиптђ тикшерелђ).

Гади ќљмлђне тикшерњ тђртибе.

1. ќљмлђ ђйту максаты ягыннан кайсы тљргђ керђ: хикђяме, сораумы, љндђњме?

2. бер составлымы, ике составлымы?

3. кимме, тулымы?

4. ќыйнакмы, ќђенкеме?

5. тойгы ни дђрђќђдђ катнашкан? Ќљмлђ тойгылымы, гадђтиме?

6. инкярме, раслаумы?

7. тиндђш яки аерымланган кисђклеме, тњгелме?

Гади ќљмлђлђрне тикшерњ њрнђге:

Табигать йокысыннан уянырга ђзерлђнђ генђ иде ђле. (Ф. Садриев)

1) Хикђя ќљмлђ.

2) Ике составлы.

3) Тулы.

4) Ќђенке.

5). Гадђти.

6) Раслау.

7) Ќљмлђдђ тиндђш џђм аерымланган кисђклђр юк.

Тезмђ кушма ќљмлђлђрне тикшерњ тђртибе:

1. ќљмлђнећ тљре ђйтелђ, аныћ эчендђге гади ќљмлђлђр саннар белђн аерып књрсђтелђ;

2. кушма ќљмлђ составындагы гади ќљмлђлђрнећ њзара тезњ юлы белђн бђйлђње ђйтелђ, бђйлђњче чара књрсђтелђ.

3. кушма ќљмлђдђге гади ќљмлђлђр арасына нинди тыныш билгесенећ ни љчен куелуы аћлатыла.

4. ќљмлђнећ схемасы тљзелђ. (Гади ќљмлђлђр дњртпочмаклар белђн књрсђтелђ.)

Тикшерњ њрнђге:

(1) Кар сулары китеп бетте, (2) ќир кипте. (И. Гази)

Бу - тезмђ кушма ќљмлђ.

Иярченле кушма ќљмлђлђрне тикшерњ тђртибе.

1. Ќљмлђнећ иярченле кушма ќљмлђ икђнлеге ђйтелђ, баш џђм иярчен ќљмлђлђр књрсђтелђ.

2. Иярчен ќљмлђнећ тљезелеше џђм мђгънђ ягыннан тљре ђйтелђ, иярчен ќљмлђне баш ќљмлђгђ бђйлђњче чара књрсђтелђ.

3. Иярчен џђм баш ќљмлђ арасында нинди тыныш билгесенећ ни љчен куелуы яки куелмавы аћлатыла.

4. Ќљмлђнећ тљзелешен књрсђткђн схема тљзелђ.

Тикшерњ њрнђге:

(1) Ќире аз (2) кешелђр батраклыкка яллана иделђр. (Г. Бђширов)

Бу - иярченле кушма ќљмлђ.

Књп иярченле кушма ќљмлђлђрне тикшерњ тђртибе:

1. Баш џђм иярчен ќљмлђлђр књрсђтелђ, соћгыларыныћ тљзелеш џђм мђгънђ ягыннан тљрлђре, бђйлђњче чаралары ђйтелђ.

2. Ќљмлђнећ схемасы тљзелђ:

а) џђр ќљмлђ аерым дњртпочмак белђн билгелђнђ, аныћ љченђ ќљмлђнећ тљзелеше, функциясе языла.

б) ќљмлђлђрнећ њз ара бђйлђнеше дњртпочмаклар арасында књрсђтелђ: баш ќљмлђгђ юнђлгђн ук (---->) белђн ияртњле бђйлђнешне, янђшђ ике сызык белђн (==) тезњле бђйлђнешне билгелибез, шунда ук бђйлђњче чара да язылып куела.

3. Схемадан чыгып, катлаулы кушма ќљмлђнећ тљре билгелђнђ.

Тикшерњ њрнђге:

(1) Кљз ќитеп, (2) кљннђр суыткач, (3) алмалар ќыеп алынгач, (4) ул быелгы тђќрибђне гомумилђштерергђ кереште. (Р. Тљхфђтуллин)

2. Ќљмлђнећ схемасы.

Бу - берничђ тљр иярњле књп иярченле катлаулы кушма ќљмлђ.

Катнаш кушма ќљмлђне тикшерњ тђртибе:

1. Икедђн артык ќљмлђ табып књрсђтелђ, алар арасында тезњле бђйлђнеш тђ, ияртњле бђйлђнеш тђ булуы исбатлана, бђйлђњче чаралар ђйтелђ.

2. Тезњле бђйлђнешнећ баш ќљмлђлђр арасында булуына игътибар ителђ.

З. Ќљмлђнећ схемасы тљзелђ.

Тикшерњ њрнђге:

(1) Кљн эссе булса да, (2) Хђдичђттђй яшел ефђк шђл бљркђнгђн, (3) шђл чуклары ќиргђ кадђр салынган.

Ќљмлђнећ схемасы:

Ђдђбият

Мђктђп дђреслеклђре

1. Харисов Ф.Ф., Хисамова Ф.М., Латыйпова Л.Х. Татар теле. 3 нче сыйныф. - Казан: Мђгариф, 1994.

2. Харисов Ф.Ф., Харисова Ч.М., Маханова З.Х. Татар теле. 5 нче сыйныф. - Казан: Мђгариф, 1994.

3. Максимов Н.В., Хђмидуллина М.З. Татар теле. 6 нче сыйныф. - Казан: Мђгариф, 1995.

4. Асылгђрђева Р.Ђ., Зиннђтова М.З. Татар теле. 7 нче сыйныф. - Казан: Мђгариф, 1996.

5. Юсупов Р.А., Асылгђрђева Р.Ђ., Зиннуров М.К. Татар теле. 8 нче сыйныф. - Казан: Мђгариф, 1995.

6. Зиннђтуллина К.З., Фатыйхова Ф.Ф. Татар теле. 9 нче сыйныф. - Казан: Мђгариф, 1996.

7. Абдуллина Р.С., Шђйхиева Г.М. Татар теле. 10 нче сыйныф. - Казан: Мђгариф, 1996.

Љстђмђ ђдђбият

1. Сафиуллина Ф.С., Зђкиев М.З. Хђзерге татар ђдђби теле. - Казан: Мђгариф, 1994.

2. Сафиуллина Ф.С. Хђзерге татар ђдђби теле. - Казан: КДУ нђшр., 1993.

3. Зђкиев М.З. Туган теле њсеше. - Казан, 1967.

4. Юсупов Р.А. Укучыларда сљйлђм культурасы тђрбиялђњ.- Казан, 1983.

5. Саттаров Г.Ф. Мђктђптђ туган як ономастикасы. - Казан, 1984.

6. Саттаров Г.Ф. Ни љчен шулай аталган? - Казан, 1971.

7. Сафиуллина Ф.С., Ибраџимов С.М., Вафина Э.Х. Татар телендђ тыныш билгелђре. - Казан: Мђгариф, 1985.

Сњзлеклђр

1. Татар теленећ аћлатмалы сњзлеге. 1 т. - Казан, 1977; 2 т. - Казан, 1979; 3 т. - Казан, 1981.

2. Нуриева А.Х., Фасеев Ф.С., Мђхмњтов М.И. Татар теленећ орфографик сњзлеге. -Казан, 1983.

3. Ханбикова Ш. Синонимнар сњзлеге. - Казан, 1964.

4. Исђнбђт Н. Татар теленећ фразеологии сњзлеге. -1 т. - Казан, 1989; 2 т. - Казан, 1990.

Татарстан республикасыныћ компьютер челтђре Web-серверы
©1997-99 Казан дђњлђт университеты